VÕ AN KHÁNH – NGƯỜI GHI LỊCH SỬ BẰNG HÌNH ẢNH

Võ An Khánh tên thật là Võ Nguyên Nhân, sinh năm 1936 tại xã Ninh Quới, huyện Hồng Dân, tỉnh Bạc Liêu cũ. Năm 3 tuổi, ông theo gia đình về ấp Rạch Lùm, xã Khánh Hưng, huyện Trần Văn Thời, Cà Mau sinh sống.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, gia đình ông bị chính quyền Sài Gòn lùng sục do có người tham gia cách mạng. Võ An Khánh phải lên Sài Gòn lánh nạn và xin làm không công tại một hiệu ảnh.

Suốt một năm ở đây, ông chủ yếu làm những công việc lặt vặt, hầu như không được trực tiếp sử dụng máy ảnh. Tuy nhiên, bằng cách quan sát và tự học, Võ An Khánh dần nắm được kỹ thuật nhiếp ảnh.

Trở về Cà Mau, ông mở một hiệu ảnh nhỏ tại chợ Bà Kẹo, huyện Trần Văn Thời. Bên cạnh chụp ảnh dịch vụ, ông còn bí mật chụp ảnh làm thẻ căn cước cho nhiều cán bộ cách mạng.

Cuối năm 1959, sau gần ba năm làm nghề ảnh, Võ An Khánh trở về xã Khánh Hưng dạy học, sau đó công tác tại Ban Tuyên huấn xã.

Tháng 6/1961, ông được điều về Ban Tuyên văn giáo Tỉnh ủy Cà Mau, phụ trách tổ nhiếp ảnh, phim đèn chiếu và trang trí khánh tiết. Từ đây, chiếc máy ảnh chính thức trở thành phương tiện để ông thực hiện nhiệm vụ cách mạng.

Tháng 6/1969, Võ An Khánh được điều động làm Phó phòng Nhiếp ảnh Khu Tây Nam Bộ. Cũng trong thời gian này, khi chiến tranh ngày càng ác liệt, ông mang theo chiếc máy ảnh Liên Xô cũ, một mình đi sâu vào U Minh làm phóng viên cho Thông tấn xã Giải phóng.

15 năm cầm máy giữa chiến trường

Trong điều kiện chiến tranh, công việc của một phóng viên ảnh cũng đồng nghĩa với việc phải có mặt tại những nơi nguy hiểm.

Suốt 15 năm cầm máy trong kháng chiến, Võ An Khánh có mặt tại nhiều địa bàn ác liệt của Tây Nam Bộ, từ rừng đước Năm Căn, rừng tràm U Minh đến Đầm Dơi, Trần Văn Thời, Cái Nước...

Thiết bị tác nghiệp khi ấy hết sức thiếu thốn. Máy ảnh đơn giản, phim và hóa chất khan hiếm, việc bảo quản phim trong điều kiện rừng ngập nước và chiến tranh cũng là một thử thách. Nhưng điều quan trọng hơn là người phóng viên phải trực tiếp có mặt giữa bom đạn mới có thể ghi được những khoảnh khắc chân thực nhất.

Qua ống kính Võ An Khánh, chiến tranh hiện lên không chỉ qua những trận đánh mà còn qua cuộc sống thường ngày của quân và dân miền Nam: những lớp học giữa rừng, trạm quân y dã chiến, những cuộc họp dưới tán cây, những nữ chiến sĩ, du kích và những đoàn người đấu tranh chính trị.

Chính những hình ảnh ấy đã trở thành những chứng tích trực quan về cuộc kháng chiến ở vùng đất Tây Nam Bộ.

Những bức ảnh trở thành tư liệu lịch sử

Trong kho ảnh đồ sộ của Võ An Khánh, nhiều tác phẩm được đánh giá cao về cả giá trị lịch sử và nghệ thuật.

Một trong những tác phẩm tiêu biểu là “Trạm quân y dã chiến”, được thực hiện tháng 9/1970 trong rừng tràm U Minh, khi đối phương đang tiến hành chiến dịch đánh phá ác liệt.

Bức ảnh ghi lại hoạt động cứu chữa thương binh ngay giữa điều kiện chiến trường. Tác phẩm sau đó được sử dụng trên hơn 30 đầu sách, báo trong và ngoài nước và là một trong những tác phẩm giúp Võ An Khánh được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật năm 2007.

Một tác phẩm khác là “Dạy và học văn hóa bên cạnh hầm tránh pháo, trong tầm đạn của các đồn địch”, chụp tại xã Trần Hợi vào tháng 6/1971.

Giữa chiến tranh, lớp học vẫn được tổ chức ngay cạnh hầm tránh pháo. Hình ảnh ấy trở thành một tư liệu đặc biệt về cuộc sống của người dân vùng giải phóng: dù chiến tranh diễn ra ác liệt, việc học tập của trẻ em vẫn được duy trì.

Tác phẩm sau này được trao giải thưởng của Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam.

Ống kính Võ An Khánh cũng ghi lại hình ảnh “Đội quân tóc dài huyện Cái Nước hành quân ra thị xã Cà Mau đấu tranh chính trị, vạch tội kẻ thù” năm 1966.

Không phải những người lính với súng trên tay, nhân vật trong bức ảnh là những phụ nữ miền Nam tham gia đấu tranh chính trị. Tác phẩm trở thành một trong những hình ảnh tiêu biểu về vai trò của phụ nữ trong kháng chiến chống Mỹ ở miền Tây Nam Bộ.

Bức ảnh này sau đó được lựa chọn vào nhóm tác phẩm đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp của Võ An Khánh.

Bộ ảnh về những người phụ nữ trong chiến tranh

Phụ nữ miền Nam là một trong những đề tài Võ An Khánh dành nhiều năm theo đuổi.

Qua ống kính của ông là những người mẹ, nữ du kích, giao liên và những thành viên của “Đội quân tóc dài” vừa lao động, chăm sóc gia đình, vừa trực tiếp tham gia chiến đấu và đấu tranh chính trị.

Từ hàng trăm bức ảnh được thực hiện trong những năm chiến tranh, Võ An Khánh lựa chọn những tác phẩm tiêu biểu để hình thành bộ ảnh “Anh hùng - Bất khuất - Trung hậu - Đảm đang”.

Bộ ảnh ghi lại hình ảnh những người phụ nữ Việt Nam trong kháng chiến, từ trực tiếp cầm súng chiến đấu đến tải đạn, chăm sóc thương binh và tham gia đấu tranh chính trị.

Năm 2022, bộ ảnh được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật, phần thưởng cao quý ghi nhận giá trị đặc biệt của những tác phẩm mà ông đã dành nhiều năm thực hiện giữa chiến trường.

Hơn 60 năm gắn bó với nhiếp ảnh

Sau ngày đất nước thống nhất, Võ An Khánh tiếp tục sáng tác.

Trong hơn 60 năm cầm máy, ông để lại hàng nghìn bức ảnh về chiến tranh và cuộc sống thời bình. Nhiều tác phẩm được triển lãm, trao giải trong nước và quốc tế.

Ông cũng là người đầu tiên ở Đồng bằng sông Cửu Long được kết nạp vào Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, được phong các tước hiệu Nghệ sĩ nhiếp ảnh danh dự (HON.VAPA), Nghệ sĩ nhiếp ảnh xuất sắc (E.VAPA) và Nghệ sĩ nhiếp ảnh có cống hiến đặc biệt xuất sắc (ES.VAPA).

Năm 2007, ông được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật. Năm 2022, ông tiếp tục được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Võ An Khánh qua đời ngày 25/2/2023.

Hiện nay, hàng trăm bức ảnh, kỷ vật của ông được gia đình gìn giữ và trưng bày tại Cà Mau. Đó không chỉ là di sản của một nghệ sĩ nhiếp ảnh mà còn là nguồn tư liệu trực quan về lịch sử đấu tranh của quân và dân Tây Nam Bộ.

Từ một chàng trai từng phải “học lóm” nghề ảnh tại Sài Gòn, Võ An Khánh đã dành phần lớn cuộc đời mình cho nhiếp ảnh cách mạng. Trong những năm tháng chiến tranh, ông có mặt ở những nơi ác liệt để ghi lại những con người, sự kiện và cuộc sống mà nếu không có những người cầm máy như ông, nhiều khoảnh khắc có thể đã chỉ còn tồn tại trong ký ức.

Những bức ảnh của Võ An Khánh vì thế không đơn thuần là tác phẩm nghệ thuật. Đó còn là những chứng tích bằng hình ảnh về một thời kỳ lịch sử của dân tộc, giúp các thế hệ hôm nay và mai sau hiểu rõ hơn giá trị của độc lập, hòa bình.