Võ Bẩm — người nhận nhiệm vụ một phần trăm hy vọng và mở đường 559

Cuối năm 1949, Nguyễn Duy Trinh giao Võ Bẩm tổ chức một đoàn thuyền vượt biển sang Trung Quốc nhận viện trợ cho Liên khu 5. Người giao nhiệm vụ nói thẳng khả năng 99 phần trăm rơi vào tay đối phương hoặc gặp bão, chỉ một phần trăm thành công. Võ Bẩm trả lời rằng từ ngày vào Đảng, ông chưa từng thoái thác việc được giao. Tháng 8-1950, sáu thuyền rời miền Trung; ba chiếc bị bắt, ba chiếc vượt vòng kiểm soát và bão tố tới đảo Hải Nam. Thành công trong tình thế cực đoan ấy trở thành phép thử sớm cho phẩm chất của người sau này mở tuyến Trường Sơn.

Võ Bẩm sinh năm 1915 tại Quảng Ngãi. Cha ông, cụ Võ Thạc, là người tham gia Phong trào Duy Tân, bị thực dân Pháp bắt và tra tấn đến chết năm 1916. Anh trai Võ Khoa tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và thuộc lớp đảng viên đầu tiên. Võ Bẩm bước vào hoạt động cách mạng từ tuổi 15, được kết nạp Đảng tháng 8-1934, lần lượt làm Bí thư chi bộ, Bí thư Huyện ủy Sơn Tịnh và Tỉnh ủy viên Quảng Ngãi. Gia đình và quê hương đưa ông tới cách mạng, nhưng những nhiệm vụ khó mới rèn phong cách quyết đoán.

Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, ông vào quân đội, trải qua các cương vị chính trị viên tiểu đoàn, chính ủy trung đoàn, phân khu trưởng kiêm chính ủy, phụ trách Ủy ban Hành chính Phân khu Tây Nguyên và Bí thư Ban cán sự Kon Tum. Công việc ở Liên khu 5 giúp ông hiểu núi rừng, dân cư và sự sống còn của đường tiếp tế. Chiến đấu xa hậu phương không thể chỉ dựa vào tinh thần; một đơn vị cần gạo, thuốc, đạn và liên lạc đều đặn. Kinh nghiệm đó chuẩn bị cho nhiệm vụ có tầm chiến lược sau này.

Ngày 5-5-1959, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Nguyễn Văn Vịnh thay mặt Tổng Quân ủy và Bộ Quốc phòng giao Thượng tá Võ Bẩm làm Đoàn trưởng đoàn công tác quân sự đặc biệt, nghiên cứu, xoi đường mở tuyến vận chuyển trên dãy Trường Sơn. Ngày 19-5, Thường trực Tổng Quân ủy chính thức giao nhiệm vụ cho đơn vị mang phiên hiệu Đoàn 559. Tất cả phải tuyệt đối bí mật: người, tài liệu, vũ khí, thuốc men đi vào Nam và cán bộ từ chiến trường ra Bắc không được để lại dấu vết.

Thời kỳ đầu, vận chuyển chủ yếu bằng gùi, giao liên đi từng chặng, tránh đường dân cư và hoạt động tuần tra. Tuyến phía đông Trường Sơn bị lộ, đối phương tăng càn quét và ngăn chặn. Võ Bẩm không cố giữ phương án cũ mà tổ chức tìm đường chuyển sang Tây Trường Sơn. Sự chuyển hướng đòi hỏi phối hợp trên đất bạn Lào, khảo sát địa hình mới, xây trạm và bảo đảm đời sống cho lực lượng hoạt động dài ngày. Quyết định thành công giúp tuyến chi viện không bị bóp nghẹt.

Năm 1962, khi điều kiện thuận lợi hơn, Võ Bẩm đề nghị đưa vận tải cơ giới vào đường 129. Xe tải làm khối lượng vận chuyển tăng vượt bậc so với gùi thồ, nhưng cũng buộc tuyến đường phát triển về cầu, ngầm, sửa chữa, nhiên liệu và phòng không. Tháng 4-1965, Đoàn 559 được tăng cường tổ chức tương đương cấp quân khu; ông làm Phó tư lệnh. Từ một đoàn công tác bí mật, lực lượng đã trở thành hệ thống binh chủng hợp thành phục vụ nhiều hướng chiến trường.

Bảy năm bám Trường Sơn với cơm nắm muối vừng, sốt rét, đèo dốc và bom đạn khiến sức khỏe Võ Bẩm suy giảm. Năm 1966 ông ra Hà Nội điều trị, rồi tiếp tục làm Chính ủy Đoàn 959, chuyên gia quân sự Trung–Hạ Lào; sau đó đảm nhiệm công tác giáo dục, chính trị và thanh tra quốc phòng. Ông được phong Thiếu tướng năm 1971, nghỉ hưu năm 1980 và qua đời năm 2008, thọ 93 tuổi.

Ngày 18-12-2017, Nhà nước truy tặng Võ Bẩm danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Danh hiệu đến sau khi ông mất, nhưng tuyến đường ông góp phần đặt nền móng đã trở thành biểu tượng của cuộc kháng chiến. Từ ba trong sáu con thuyền tới Hải Nam năm 1950 đến những bánh xe đầu tiên trên đường 129, cuộc đời Võ Bẩm cho thấy một phần trăm hy vọng có thể trở thành hiện thực khi người chỉ huy biết chuẩn bị, dám đổi hướng và kiên trì xây từng mắt xích.