Vợ chồng Trung tướng Lê Quang Đạo và nhà văn Nguyệt Tú

Kể về công việc của mình trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, anh Đạo viết thư cho tôi:

“Chuyến này anh đi chiến dịch làm nhiều nghề lắm: Chính ủy hậu cần, sếp ga điều khiển xe chạy, làm bộ đội, làm dân vận. Hiểu thêm bộ đội, học thêm kinh nghiệm rất thích. Có khi đi công tác, cách địch độ bốn cây số trong tầm pháo của nó. Nó bắn vượt qua đầu y như quang cảnh Thủ đô mới kháng chiến. Có lúc hành quân hàng trăm cây số, theo bộ đội truy kích. Có đi mới thấy rõ thêm sự vất vả và tinh thần chịu đựng gian khổ của bộ đội thật là cao”.

Anh không biết lúc này tôi đã gửi hai cháu nhỏ Thắng Lợi và Tây Bắc-một cháu được hai năm rưỡi, một cháu chưa đầy năm ở Cơ quan Tổng cục Chính trị để đi tham gia cải cách ruộng đất ở huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên theo sự điều động của Trung ương Hội. Tôi xa các con đã sáu tháng.

Không thể nào quên buổi trưa hôm ấy vào tháng 5-1954. Hội nghị tổng kết các xã thí điểm cải cách ruộng đất đang diễn ra ở huyện Đại Từ. Đang giờ nghỉ bỗng có tiếng reo:

- Ta giải phóng Điện Biên rồi!

Ào ào như ong vỡ tổ, hàng trăm con người chạy cả ra sân. Ai vớ được cái gì là đánh, là gõ: Ống bơ, đũa, bát sắt… Tất cả tạo thành một thứ âm thanh hỗn độn lẫn với tiếng cười, nói. Mọi người cùng hô:

- Hoan hô! Hoan hô! Điện Biên giải phóng rồi!

Tất cả những người ở đây đều có chồng, con, anh chị em đi bộ đội hoặc dân công hỏa tuyến. Có người cười, có người nước mắt rưng rưng, có người khóc thút thít.

Cuối tháng 9-1954, tôi về dự hội nghị tổng kết của đoàn. Vừa thấy tôi, các anh ở bộ phận văn phòng báo tin:

- Có thư tiền tuyến đấy.

Nhưng khi về đội, các anh lại nói:

- Đâu? Làm gì có thư nào?

Các anh cười ồ lên khi thấy tôi thất vọng. Họ đưa ngay ba bức thư liền của anh. Ba bức thư viết cách nhau cả mấy tháng.

“Ngày 28-6-1954

Anh về nhà, thoạt đầu các con không nhận ra bố. Chúng nó khác trước nhiều. Thắng Lợi nói đủ thứ, hát nhảy cả ngày. Hôm nào cũng cùng lũ trẻ bắt chước các cô chú văn công, nhảy múa ầm ầm ở hội trường. Tây Bắc ta làm theo, cũng chạy, nằm bắn, nhưng thỉnh thoảng lại ngã như đập đất. Tây Bắc đã biết gọi Ba tức là “Bắp à” và chỉ lên bàn thức ăn đòi thứ này thứ khác.

Tây Bắc ít theo anh, nhưng Thắng Lợi tối nào cũng quấn lấy bố. Bố đi công tác thì không cho đi, cứ một mực:

- Ở nhà chơi với “Tắng ợi” cơ.

Khi anh giải thích đi đánh Tây, mang kẹo đầu tây về cho thì vui vẻ bằng lòng ngay. Thỉnh thoảng hai anh em giành nhau đồ chơi, đánh nhau. Tây Bắc cục lắm, lôi thôi là đánh anh liền. Bố phải đến giảng hòa mới nghe. Tây Bắc ăn khỏe hơn Thắng Lợi nhiều nhưng không được khỏe bằng. Thắng Lợi thấy bố nằm là cùng nằm hát: “Con gà cục tác lá chanh”, rồi lại hát rất láu: “Bao giờ nó đẻ trứng để ăn?” Tây Bắc liền chen vào nằm giữa. Anh định đến thăm Tĩnh ở trại, nhưng không có thì giờ. Tĩnh nhắn với con anh Dũng được về chơi nhà: Có gặp bố Tĩnh bảo bố Tĩnh đến chơi với Tĩnh. Tĩnh nhớ bố lắm. Anh nghe con nói thương quá. Chị Hồng viết thư về nói nó ngoan hơn trước, đỡ gan hơn nhưng hay thích chơi với người lớn hơn bạn.

Chúng mình xa nhau đã chín, mười tháng rồi. Nhiều lúc nhớ Tuệ lắm. Có dịp gặp được nhau thì tốt nhỉ! Anh đi qua Phú Bình nhưng không biết Tuệ ở chỗ nào mà tìm. Tuệ họp hội nghị tổng kết ở đâu, có gần thị xã không?”.

Anh Lê Quang Đạo được giao nhiệm vụ Chính ủy 308 trong suốt Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nhưng tôi không biết vì sao anh không bao giờ nhắc đến chức vụ đó. Trên mặt trận, nhiều người tưởng anh chỉ là phái viên cấp trên cử xuống với tư cách Phó chủ nhiệm Chính trị Mặt trận. Cuốn sử Sư đoàn 308 xuất bản lần đầu, anh được gọi là phái viên mặt trận. Trong cuốn sử mới của Đại đoàn Quân Tiên Phong xuất bản năm 2000 đã có tên anh trong hàng ngũ chính ủy thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Sau này mỗi lần Tết đến, Sư đoàn 308 đều cử người đến chúc Tết người chính ủy năm xưa.