Võ Hồng Anh, người con gái lớn lên trong nỗi nhớ mẹ và những năm tháng xa cha

Bà sinh ra trong một gia đình đặc biệt. Cha là Võ Nguyên Giáp, người trí thức trẻ đã chọn con đường cách mạng và sau này trở thành Đại tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Mẹ là Nguyễn Thị Quang Thái, em gái của nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai, một người phụ nữ thông minh, giàu nghị lực và sớm dấn thân vào con đường đấu tranh giành độc lập.

Nhưng với một đứa trẻ, những điều lớn lao ấy vẫn còn rất xa.

Với Hồng Anh khi ấy, cha chỉ là Ba.

Mẹ chỉ là Mẹ.

Và điều một đứa trẻ cần nhất là được ở cạnh cả hai người.

Thế nhưng chiến tranh đã khiến điều bình dị ấy trở thành một ước mơ xa xỉ.

Khi Hồng Anh còn rất nhỏ, Võ Nguyên Giáp phải rời gia đình sang Trung Quốc hoạt động cách mạng. Cuộc chia tay diễn ra khi cô bé chưa đủ lớn để hiểu rằng người cha vừa bước ra khỏi nhà sẽ đi trên một hành trình dài đầy hiểm nguy, và rằng những năm tháng sau đó, hình ảnh cha chỉ còn lại qua những lá thư và vài tấm ảnh.

Nguyễn Thị Quang Thái ở lại.

Người mẹ trẻ vừa hoạt động cách mạng, vừa chăm sóc con gái nhỏ. Nhưng thời gian được ở bên mẹ cũng không kéo dài.

Năm 1942, bà bị thực dân Pháp bắt và giam tại Nhà tù Hỏa Lò. Hồng Anh phải xa mẹ khi còn rất nhỏ. Đến năm 1944, tin dữ truyền về, Nguyễn Thị Quang Thái đã qua đời trong tù sau những tháng ngày bị giam cầm khắc nghiệt.

Người mẹ ra đi khi mới 29 tuổi.

Còn cô con gái từ đó không bao giờ còn được gặp lại mẹ.

Khoảng trống mất mẹ trong đời người là điều không gì bù đắp được. Với Võ Hồng Anh, khoảng trống ấy càng sâu hơn vì ký ức về mẹ quá ít ỏi. Sau này khi trưởng thành, bà phải tìm lại hình bóng mẹ qua lời kể của người thân, qua ký ức của cha và qua những dấu vết còn sót lại của một cuộc đời dừng lại quá sớm.

Mẹ đã không còn.

Cha vẫn ở nơi xa.

Hồng Anh lớn lên bên bà nội, giữa những năm tháng đất nước đang chuyển mình trong cuộc đấu tranh giành độc lập.

Từ khi biết đọc biết viết, bà đã quen với những lá thư cha gửi về. Trên phong bì luôn có những dòng chữ dành cho cô con gái nhỏ. Và trong ký ức tuổi thơ, hình ảnh mà Hồng Anh nhớ nhất là tấm ảnh người cha mặc quân phục, đội chiếc mũ Vệ quốc đoàn có ngôi sao phía trước.

Một đứa trẻ nhớ cha qua những lá thư.

Nhìn cha qua một tấm ảnh.

Và chờ ngày được gặp lại.

Ngày ấy rồi cũng đến.

Năm 1946, sau nhiều năm xa cách, Võ Hồng Anh được gặp lại cha. Nhưng cuộc đoàn tụ diễn ra theo cách mà Võ Nguyên Giáp không thể quên.

Người cha trở về, còn cô con gái đã lớn lên trong những năm tháng thiếu vắng bóng cha. Ông bế con ra một nơi vắng và hỏi con có nhớ, có thương Ba không.

Hồng Anh không trả lời.

Cô bé chỉ im lặng.

Sự im lặng ấy chứa đựng nhiều hơn mọi lời nói. Có thể là sự xa lạ của một đứa trẻ trước người cha chỉ biết qua thư từ và hình ảnh, cũng có thể là chút giận hờn rất trẻ con sau những năm dài chờ đợi. Nhưng sâu bên trong, tình cha con chưa từng mất đi.

Năm 1951, sau một chiến thắng ở Ninh Bình, Võ Nguyên Giáp tranh thủ về Thanh Chương, Nghệ An thăm con. Ông đạp xe đưa Hồng Anh đi thăm người thân. Trên con đường tối hôm ấy, ông lại hỏi:

“Con có nhớ Ba không”

Và cô con gái vẫn không nói.

Nhiều năm sau, khi kể lại, Võ Hồng Anh gọi đó là một kiểu hiểu nhau không cần lời giữa hai cha con.

Chiến tranh khiến tình cảm con người trở nên đặc biệt. Họ thương nhau rất nhiều nhưng không phải lúc nào cũng được ở cạnh nhau. Những cuộc gặp có khi chỉ kéo dài vài giờ rồi lại chia xa. Một người cha trở về chiến trường. Một người con lại tiếp tục chờ đợi.

Phía sau vị Tổng Tư lệnh là một người cha luôn nhớ con gái. Phía sau cô con gái là nỗi nhớ về người mẹ đã nằm lại trong nhà tù khi bà còn chưa kịp hiểu hết thế nào là mất mát.

Nhưng Võ Hồng Anh không để tuổi thơ thiếu vắng cha mẹ biến mình thành một người yếu đuối.

Bà chọn học tập.

Và rồi chọn khoa học.

Võ Hồng Anh trở thành nhà vật lý, theo đuổi vật lý lý thuyết và vật lý hạt nhân. Bà bảo vệ luận án tiến sĩ tại Viện Liên hợp nghiên cứu hạt nhân Dubna ở Liên Xô, có nhiều công trình nghiên cứu và năm 1988 trở thành người phụ nữ đầu tiên của ngành vật lý Việt Nam nhận Giải thưởng Kovalevskaia.

Nếu người cha dành đời mình cho quân đội, người mẹ dành tuổi trẻ cho cách mạng, thì người con gái chọn một con đường khác, con đường của tri thức.

Dù mẹ mất khi còn rất nhỏ, hình bóng Nguyễn Thị Quang Thái chưa bao giờ biến mất trong đời Võ Hồng Anh.

Bà từng nói rằng tình yêu của một đời người không thể đo bằng độ dài năm tháng. Càng lớn, bà càng cảm nhận rõ vị trí của mẹ trong trái tim cha mình.

Nguyễn Thị Quang Thái không kịp thấy ngày đất nước độc lập.

Không kịp thấy con gái trưởng thành.

Không kịp thấy con bước vào giảng đường.

Không kịp thấy con trở thành nhà khoa học.

Nhưng theo một cách nào đó, người mẹ vẫn luôn hiện diện.

Trong nghị lực của con gái.

Trong sự mạnh mẽ trước mất mát.

Trong lựa chọn sống có ích.

Và trong tình yêu mà Võ Nguyên Giáp dành cho người vợ đã khuất suốt cả cuộc đời.

Võ Hồng Anh qua đời ngày 18 tháng 7 năm 2009, khép lại cuộc đời của một nữ trí thức gắn bó với khoa học và giáo dục. Nhưng nhìn lại cuộc đời bà, bên cạnh những thành tựu, còn là câu chuyện về một cô bé sinh ra trong thời chiến, sớm mất mẹ, nhiều năm xa cha nhưng vẫn lớn lên bằng nghị lực của chính mình.

Đằng sau Đại tướng Võ Nguyên Giáp là một người cha nhiều năm xa con.

Đằng sau Nguyễn Thị Quang Thái là một người mẹ phải gửi lại con thơ để bước vào lao tù.

Và giữa họ là cô bé Hồng Anh, lớn lên bằng những lá thư của cha, những câu chuyện về mẹ và những khoảng lặng của chiến tranh.

Có lẽ điều đáng nhớ nhất không phải là bà trở thành nhà khoa học nổi tiếng, mà là cách bà đi qua một tuổi thơ nhiều thiếu hụt nhưng vẫn giữ được tình yêu sâu sắc dành cho cha mẹ và chọn một cuộc đời cống hiến.

Chiến tranh có thể khiến một đứa trẻ xa cha.

Nhà tù có thể cướp đi người mẹ.

Nhưng không thể lấy đi tình yêu giữa những con người trong cùng một gia đình.

Và có lẽ chính tình yêu ấy đã theo Võ Hồng Anh suốt cả cuộc đời, từ cô bé im lặng trước câu hỏi “có nhớ Ba không” cho đến người phụ nữ dành trọn đời mình cho khoa học và đất nước.