VÕ LIÊM SƠN – NGƯỜI THẦY GIÁO TỪ BỤC GIẢNG ĐẾN NHỮNG NĂM THÁNG HOA LỬA

Một người con của đất Hà Tĩnh

Võ Liêm Sơn sinh ngày 1 tháng 8 năm 1888 tại vùng đất Thiên Lộc, Can Lộc, Hà Tĩnh, trong một gia đình có truyền thống Nho học và yêu nước. Cha ông là Võ Kiều Sơn, từng tham gia phong trào Cần Vương chống Pháp. Chính truyền thống gia đình ấy đã góp phần hình thành ở Võ Liêm Sơn ý thức về non sông và trách nhiệm của người trí thức.

Thuở nhỏ, ông học chữ Hán rồi tiếp tục học chữ Pháp.

Khi còn trẻ, Võ Liêm Sơn theo học tại Trường Quốc học Huế. Tại đây, ông thuộc một thế hệ thanh niên được tiếp xúc với cả nền học vấn truyền thống phương Đông và tư tưởng mới từ phương Tây.

Đất nước lúc ấy đang nằm dưới ách thống trị của thực dân Pháp.

Những phong trào yêu nước liên tiếp xuất hiện.

Và đối với những thanh niên có học vấn như Võ Liêm Sơn, câu hỏi lớn không chỉ là học để làm gì, mà còn là:

Học để làm gì cho đất nước?

Từ người làm quan đến một nhà giáo

Năm 1911, Võ Liêm Sơn đỗ Thành chung tại Trường Quốc học Huế và được bổ làm giáo học.

Một năm sau, ông đỗ Cử nhân Hán học tại trường thi Quy Nhơn và được bổ làm Tri huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam.

Nhưng con đường quan trường của ông rất ngắn.

Trong thời gian làm Tri huyện Duy Xuyên, ông không chịu khuất phục trước viên Chủ thương chính người Pháp. Vì thế, chưa đầy một năm sau, ông bị bãi chức và chuyển về Huế làm Thừa biện.

Đó là một bước ngoặt.

Một người có bằng cấp, có thể tiến thân bằng con đường quan lại, nhưng lại không chấp nhận cúi đầu trước quyền lực thực dân.

Võ Liêm Sơn dần trở lại với nghề giáo.

Ông từng dạy học tại Phú Yên và sau đó giảng dạy Hán văn, Việt văn tại Trường Quốc học Huế.

Bục giảng trở thành nơi ông tiếp tục truyền bá kiến thức và ảnh hưởng đến lớp trẻ.

Nhưng bên ngoài lớp học, xã hội Việt Nam đang chuyển động từng ngày.

Những tư tưởng mới và con đường yêu nước

Trong thời gian ở Huế, Võ Liêm Sơn đọc các tác phẩm của những nhà tư tưởng Trung Quốc như Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu. Ông cũng có liên hệ với phong trào Duy Tân và chịu ảnh hưởng của những tư tưởng canh tân đất nước.

Ông không phải người chỉ muốn thay đổi một vài điều trong đời sống cá nhân.

Ông quan tâm đến vận mệnh của cả dân tộc.

Một trong những việc đáng nhớ nhất của Võ Liêm Sơn là câu chuyện liên quan đến Phan Bội Châu.

Cuối năm 1925, Phan Bội Châu bị chính quyền Pháp bắt và đưa về Huế quản thúc.

Một nhà yêu nước lớn bị đặt dưới sự giám sát nghiêm ngặt.

Trong hoàn cảnh ấy, Võ Liêm Sơn đã dùng số tiền do đồng bào quyên góp để mua đất trên dốc Bến Ngự, dựng một ngôi nhà cho Phan Bội Châu ở. Khu đất thứ hai gần đàn Nam Giao về sau gắn với nơi an táng Phan Bội Châu.

Đó không chỉ là việc giúp một người có chỗ ở.

Đó còn là hành động thể hiện sự kính trọng và đồng cảm của một trí thức đối với một chí sĩ yêu nước đang bị thực dân quản thúc.

Ngôi nhà trở thành nơi gặp gỡ của những người yêu nước

Năm 1926, Võ Liêm Sơn tham gia Tân Việt Cách mạng Đảng.

Theo các tư liệu được ghi lại, nhà ông trở thành nơi đi lại và hội họp của những người hoạt động trong tổ chức này.

Từ một ngôi nhà của một nhà giáo, những cuộc gặp gỡ chính trị diễn ra âm thầm.

Không có những quảng trường đông người.

Không có những khẩu hiệu vang dội.

Chỉ có những con người ngồi lại với nhau, nói về tương lai của đất nước trong một thời kỳ mà việc tập hợp, truyền bá tư tưởng yêu nước đều có thể khiến họ phải trả giá.

Võ Liêm Sơn cũng có liên hệ với Quan Hải tùng thư, hoạt động xuất bản do Đào Duy Anh khởi xướng ở Huế vào cuối những năm 1920. Mục đích của hoạt động này là phổ biến những kiến thức và tư tưởng mới.

Với ông, giáo dục và hoạt động xã hội dường như luôn gắn với nhau.

Muốn thay đổi đất nước, trước hết phải thay đổi nhận thức của con người.

Nhà giáo trở thành người bị thực dân theo dõi

Nhưng những hoạt động ấy không thể qua mắt chính quyền thuộc địa.

Năm 1930, Võ Liêm Sơn cùng người con trai đầu là Võ Bỉnh Sơn bị thực dân Pháp bắt và đưa về giam tại nhà lao Hà Tĩnh. Ông trải qua gần một năm tù.

Ra tù, ông về quê vợ ở Bình Thuận sống ẩn dật và chuyên tâm vào sáng tác văn học.

Nhưng sự im lặng ấy không đồng nghĩa với việc từ bỏ lý tưởng.

Theo các tư liệu, chính quyền thực dân từng nhiều lần tìm cách mua chuộc ông, nhưng Võ Liêm Sơn không trở lại con đường làm quan.

Một người từng có địa vị trong bộ máy cũ, từng có cơ hội sống một cuộc đời tương đối yên ổn, lại lựa chọn một con đường nhiều hiểm nguy hơn.

Khi ngòi bút cũng trở thành một mặt trận

Võ Liêm Sơn không chỉ là nhà giáo.

Ông còn sáng tác văn chương và tham gia hoạt động xuất bản.

Năm 1934, ông sáng lập Tân Văn nghệ Tùng thư. Tuy nhiên, sau khi mới xuất bản được một số tác phẩm, nhà ông bị khám xét, sách vở bị tịch thu và ông lại bị bắt giam.

Đó là thời kỳ mà sách vở, báo chí và tư tưởng đều có thể trở thành đối tượng kiểm soát.

Với Võ Liêm Sơn, viết không chỉ để thưởng thức văn chương.

Viết còn là một cách truyền đạt tư tưởng.

Một cách giữ gìn tinh thần dân tộc.

Một cách gieo những suy nghĩ mới vào lòng người đọc.

Bởi vậy, cây bút của ông cũng trở thành một phần trong cuộc đấu tranh của người trí thức.

Đến năm 1945 – lịch sử mở sang một trang mới

Năm 1944, Võ Liêm Sơn bí mật tham gia Mặt trận Việt Minh.

Rồi mùa thu năm 1945 đến.

Cách mạng tháng Tám thành công.

Chính quyền cách mạng được thành lập trên phạm vi cả nước.

Những người từng hoạt động âm thầm trong nhiều năm nay có cơ hội trực tiếp tham gia xây dựng một chính quyền mới.

Võ Liêm Sơn trở về Hà Tĩnh và tham gia công tác kháng chiến.

Theo tư liệu của Sở Khoa học và Công nghệ Hà Tĩnh, trong thời điểm Cách mạng tháng Tám, ông từng được mời làm cố vấn cho Ủy ban nhân dân cách mạng Trung Bộ. Khi quân Pháp đánh ra, ông tìm cách ra Huế báo cáo tình hình rồi trở về Hà Tĩnh tiếp tục hoạt động.

Đất nước vừa giành được độc lập đã phải đối mặt với một cuộc chiến mới.

Niềm vui của mùa thu 1945 nhanh chóng nhường chỗ cho những ngày tháng kháng chiến.

Người thầy giáo bước vào cuộc kháng chiến

Năm 1947, Võ Liêm Sơn được giao nhiều trọng trách tại Hà Tĩnh: Trưởng ban Tuyên truyền kháng chiến, Ủy viên Ủy ban Kháng chiến Hành chính và Chủ tịch Mặt trận Liên Việt Hà Tĩnh.

Những chức vụ ấy cho thấy vai trò của ông không còn giới hạn trong giáo dục hay văn chương.

Ông trở thành một trong những người tham gia tổ chức và vận động nhân dân trong cuộc kháng chiến.

Đối với một nhà giáo, đây cũng là một mặt trận quen thuộc theo một nghĩa khác.

Ông hiểu sức mạnh của lời nói.

Hiểu sức mạnh của chữ viết.

Hiểu rằng trong chiến tranh, tinh thần của nhân dân cũng quan trọng không kém vũ khí.

Một người dân có niềm tin sẽ có thể chịu đựng gian khổ.

Một thế hệ trẻ có lý tưởng sẽ tiếp tục con đường của thế hệ đi trước.

Liên khu IV và những ngày cuối đời

Năm 1948, Võ Liêm Sơn được bổ nhiệm làm Ủy viên Ủy ban Kháng chiến Hành chính Liên khu IV. Ông đồng thời được bầu làm Chủ tịch Mặt trận Liên Việt Liên khu IV.

Cũng trong năm ấy, ông ra Việt Bắc dự Hội nghị Văn hóa toàn quốc.

Đây là một chuyến đi có ý nghĩa đặc biệt.

Sau nhiều năm hoạt động ở miền Trung, người trí thức già của Hà Tĩnh có dịp gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Theo các tư liệu, Hồ Chí Minh rất quý trọng Võ Liêm Sơn và đã tặng thơ ông trong dịp này.

Có lẽ đó là một trong những khoảnh khắc đẹp nhất trong những năm cuối đời ông.

Một nhà giáo, nhà văn đã trải qua hàng chục năm đấu tranh, từng bị bắt giam, từng bị chính quyền thực dân theo dõi, giờ đứng giữa chiến khu Việt Bắc trong cuộc kháng chiến của một nước Việt Nam độc lập.

Nhưng thời gian dành cho ông không còn nhiều.

Một cái chết giữa những năm tháng hoa lửa

Võ Liêm Sơn qua đời năm 1949, khi cuộc kháng chiến chống Pháp vẫn đang diễn ra quyết liệt.

Biên niên sử Hồ Chí Minh ghi rõ rằng ngày 26 tháng 5 năm 1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 44/SL, chỉ định Lê Viết Lượng làm Ủy viên Ủy ban Kháng chiến Hành chính Liên khu IV, thay cụ Võ Liêm Sơn đã từ trần.

Ông ra đi ở tuổi 61.

Không phải sau một chiến thắng lớn.

Không phải trong một trận đánh.

Mà giữa một cuộc chiến vẫn chưa biết ngày kết thúc.

Nhìn lại một cuộc đời

Võ Liêm Sơn đã sống qua một thời kỳ mà lịch sử Việt Nam thay đổi với tốc độ dữ dội.

Ông bắt đầu là một học trò Quốc học.

Rồi trở thành người đỗ Cử nhân Hán học.

Từng làm Tri huyện.

Nhưng ông không đi sâu vào con đường quan trường.

Ông trở thành nhà giáo.

Rồi nhà văn.

Rồi một người hoạt động yêu nước.

Từng tham gia Tân Việt.

Từng bị bắt giam.

Từng tham gia hoạt động xuất bản.

Rồi bí mật tham gia Việt Minh.

Sau Cách mạng tháng Tám, ông trở thành một cán bộ của chính quyền kháng chiến.

Và cuối cùng, ông gắn những năm tháng cuối đời với cuộc kháng chiến chống Pháp.

Nhìn vào cuộc đời ấy, có thể thấy một điểm xuyên suốt:

Võ Liêm Sơn không tách tri thức khỏi trách nhiệm với đất nước.

Đối với ông, dạy học không chỉ là truyền đạt chữ nghĩa.

Viết sách không chỉ là sáng tác.

Hoạt động xã hội không chỉ là chuyện của một cá nhân.

Tất cả đều hướng về một câu hỏi lớn hơn: người trí thức phải làm gì khi đất nước mất độc lập?

Lời kết

Có những người đi vào lịch sử bằng những trận đánh.

Có những người được nhớ đến bởi những chiến công trên chiến trường.

Nhưng cũng có những con người bước vào lịch sử bằng một lớp học, một cuốn sách, một ngôi nhà, một cuộc họp bí mật và cuối cùng là những năm tháng trong cuộc kháng chiến.

Võ Liêm Sơn thuộc về thế hệ ấy.

Từ bục giảng ở Quốc học Huế, ông đi qua những nhà tù của chế độ thuộc địa, những hoạt động yêu nước âm thầm, rồi đến những ngày tháng kháng chiến công khai.

Cuộc đời ông là một minh chứng cho một lớp trí thức Việt Nam đầu thế kỷ XX: họ không chỉ nhìn thấy thời cuộc, mà còn lựa chọn đứng về phía vận mệnh của dân tộc.

Và khi ông nằm xuống năm 1949, đất nước vẫn còn trong chiến tranh.

Nhưng những điều ông dành cả đời để theo đuổi — giáo dục, văn hóa, lòng yêu nước và độc lập dân tộc — đã tiếp tục sống trong những thế hệ sau.

Đó chính là phần ký ức đẹp nhất về Võ Liêm Sơn – người thầy giáo bước từ bục giảng vào những năm tháng hoa lửa của lịch sử Việt Nam.