Võ Nguyên Giáp và đồi A1 – 39 ngày đêm trong ‘cái cối xay thịt’ Điện Biên Phủ

Có những chiến thắng khi nhìn lại, người ta thường nhớ đến khoảnh khắc lá cờ “Quyết chiến, Quyết thắng” tung bay trên nóc hầm chỉ huy của quân Pháp, tiếng reo mừng của những người lính và một dấu mốc làm thay đổi lịch sử. Nhưng phía sau khoảnh khắc ấy là 56 ngày đêm chiến đấu, là những người lính nằm lại trên chiến trường, những giao thông hào ngập bùn đất, những đêm dài dưới tiếng pháo và những quyết định mà mỗi sai lầm đều có thể phải trả giá bằng sinh mạng của rất nhiều con người.

Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954 là một trong những trang sử như thế. Và nếu muốn hình dung rõ hơn sự khốc liệt của cuộc chiến, có lẽ không nơi nào tiêu biểu hơn đồi A1.

Cuối năm 1953, quân Pháp từng bước xây dựng Điện Biên Phủ thành một tập đoàn cứ điểm lớn ở lòng chảo Điện Biên. Hệ thống phòng ngự gồm nhiều cứ điểm liên kết với nhau, được tổ chức thành các phân khu với công sự, hầm hào, hàng rào dây thép gai, pháo binh và lực lượng cơ động. Quân Pháp kỳ vọng biến Điện Biên Phủ thành một tập đoàn cứ điểm mạnh, thu hút lực lượng chủ lực của Việt Minh đến giao chiến và từ đó tiêu diệt lực lượng đối phương.

Về phía Việt Nam, tháng 12 năm 1953, Bộ Chính trị quyết định mở Chiến dịch Điện Biên Phủ. Đại tướng Võ Nguyên Giáp được giao làm Chỉ huy trưởng kiêm Bí thư Đảng ủy Mặt trận.

Ban đầu, phương án tác chiến được chuẩn bị theo hướng “đánh nhanh, giải quyết nhanh”. Tuy nhiên, sau khi trực tiếp xem xét tình hình và cân nhắc tương quan lực lượng, hệ thống phòng ngự của quân Pháp cùng những khó khăn mà quân ta phải đối mặt, Võ Nguyên Giáp nhận thấy nếu tiến công theo phương án ban đầu, nguy cơ tổn thất rất lớn.

Sau nhiều cân nhắc, ông quyết định thay đổi phương châm tác chiến sang “đánh chắc, tiến chắc”.

Đó là một quyết định khó khăn. Công tác chuẩn bị trước đó đã được tiến hành theo phương án cũ, nhưng chiến trường thực tế đã cho thấy cần phải thay đổi. Với người chỉ huy, điều quan trọng không phải là cố giữ một kế hoạch đã định, mà là đánh giá lại tình hình, lựa chọn cách đánh phù hợp và bảo đảm khả năng giành thắng lợi với tổn thất thấp nhất có thể.

Ngày 13 tháng 3 năm 1954, Chiến dịch Điện Biên Phủ chính thức bắt đầu.

Pháo binh của quân ta nã đạn vào cụm cứ điểm Him Lam, mở màn cho chiến dịch. Sau đó là những trận đánh vào Độc Lập và Bản Kéo. Đến ngày 17 tháng 3, quân ta đã làm chủ ba cứ điểm vòng ngoài quan trọng ở phía Bắc và Đông Bắc, từng bước mở đường tiến vào khu trung tâm Mường Thanh.

Nhưng phía trước vẫn còn một hệ thống phòng thủ rất mạnh.

Trong số những vị trí quan trọng nhất là các cao điểm phía Đông, trong đó có A1.

Nếu nhìn trên bản đồ, A1 chỉ là một quả đồi không quá lớn. Nhưng trong chiến tranh, một điểm cao nhỏ có thể trở thành nơi quyết định số phận của cả một chiến trường.

A1 nằm trong dãy cao điểm phía Đông của phân khu Trung tâm Mường Thanh. Đây là một vị trí có ý nghĩa quan trọng đối với hệ thống phòng thủ của quân Pháp và là một trong những cánh cửa bảo vệ khu trung tâm của tập đoàn cứ điểm. Trên đồi có hệ thống công sự, chiến hào, hàng rào và đặc biệt là một hầm ngầm cố thủ với hỏa lực mạnh.

Chính vì vậy, A1 trở thành một trong những mục tiêu quan trọng nhất của quân ta.

Chiều 30 tháng 3 năm 1954, đợt tiến công thứ hai của chiến dịch bắt đầu. Đúng 17 giờ, pháo binh ta đồng loạt bắn vào nhiều vị trí thuộc phân khu Trung tâm, trong đó có các cao điểm phía Đông như E1, D1, C1, C2 và A1. Mục tiêu của đợt tiến công là từng bước đánh chiếm các cao điểm phía Đông, uy hiếp sân bay, thu hẹp phạm vi chiếm đóng của quân Pháp và đưa khu trung tâm vào thế bị bao vây ngày càng chặt.

Tại A1, trận đánh diễn ra không hoàn toàn giống những vị trí khác.

Do mất liên lạc ngay từ những phút đầu, đơn vị chủ công Trung đoàn 174 không nhận được hiệu lệnh tấn công. Sau hơn 30 phút chờ đợi, Trung đoàn trưởng Nguyễn Hữu An quyết định cho bộ đội tiến lên mở cửa đột phá.

Từ đó bắt đầu một trong những trận chiến khốc liệt nhất của toàn bộ Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Bộ đội phải vượt qua nhiều lớp hàng rào dây thép gai, bãi vật cản và hỏa lực mạnh để tiếp cận công sự của quân Pháp. Những đoạn chiến hào vừa chiếm được có thể lập tức trở thành mục tiêu phản kích. Có những thời điểm, hai bên giành giật từng đoạn hào, từng ụ súng và từng mét đất.

Quân Pháp liên tục tổ chức phản kích nhằm giữ A1. Quân ta vừa tiến công vừa củng cố trận địa, đào thêm chiến hào và tìm cách đưa lực lượng áp sát các vị trí phòng thủ của đối phương.

Đây không phải là một trận đánh có thể kết thúc trong một đêm.

Cuộc chiến tại A1 kéo dài qua nhiều ngày. Có lúc quân ta chiếm được một phần trận địa nhưng vẫn chưa thể tiêu diệt hoàn toàn hệ thống phòng thủ. Có lúc quân Pháp phản kích và giành lại một số vị trí.

Đất đá trên đồi bị bom pháo cày xới. Công sự bị phá hủy rồi lại được sửa chữa. Những chiến hào ngày càng chằng chịt. Ban ngày là pháo binh và hỏa lực. Ban đêm là những cuộc tiến công, phản kích và đào hào dưới sự quan sát của đối phương.

Theo các tư liệu của tỉnh Điện Biên, trận chiến tại A1 kéo dài tổng cộng 39 ngày đêm, trở thành một trong những trận đánh ác liệt và gây nhiều hy sinh nhất trong Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Điều đó cho thấy chiến tranh không chỉ là những cuộc xung phong đầy khí thế.

Chiến tranh còn là sự chịu đựng.

Người lính phải sống trong những chiến hào chật hẹp, trong điều kiện thiếu thốn, căng thẳng và luôn đối mặt với nguy hiểm. Một loạt pháo có thể làm cả trận địa rung chuyển. Một cuộc phản kích có thể diễn ra bất cứ lúc nào. Những người bị thương phải được đưa ra khỏi trận địa trong điều kiện vô cùng khó khăn. Những người còn lại tiếp tục giữ vị trí, bởi phía sau họ còn có đồng đội và cả đội hình đang chờ tiến lên.

Đến cuối tháng 4, A1 vẫn chưa hoàn toàn bị đánh chiếm.

Bộ Chỉ huy chiến dịch quyết định tìm một cách đánh mới.

Thay vì chỉ tiếp tục đánh trực diện vào hệ thống phòng thủ trên mặt đất, quân ta tổ chức đào một đường hầm từ khu vực chiến hào đến gần hầm cố thủ của quân Pháp. Công việc được tiến hành trong điều kiện vô cùng khó khăn. Đất ở đồi A1 rất rắn, trong khi việc đào hầm diễn ra dưới hỏa lực và sự quan sát của đối phương. Đội công binh phải từng bước đào sâu, gia cố đường hầm và đưa khối thuốc nổ vào vị trí đã định.

Đây là một công việc âm thầm nhưng có ý nghĩa quyết định.

Không có những tiếng reo hò của một cuộc xung phong.

Chỉ có tiếng cuốc, tiếng xẻng, đất đá và những người lính làm việc trong lòng đất, từng mét một tiến về phía công sự đối phương.

Ngày 1 tháng 5, đợt tiến công cuối cùng của Chiến dịch Điện Biên Phủ bắt đầu. A1 và C2 là những mục tiêu quan trọng, bởi việc chiếm các vị trí này sẽ tạo điều kiện để quân ta tiến vào khu trung tâm.

Tối ngày 6 tháng 5 năm 1954, trận đánh quyết định tại A1 diễn ra.

Sau nhiều ngày đào hầm, quân ta đã đưa một khối bộc phá nặng khoảng 960 kg vào vị trí gần hầm cố thủ của quân Pháp. Khoảng 20 giờ 30 phút, khối bộc phá được điểm hỏa.

Một tiếng nổ lớn vang lên trên đồi A1.

Đất đá tung lên. Công sự của quân Pháp bị phá hủy một phần. Những người lính đang chiến đấu trên đồi lập tức lao vào trận địa.

Nhưng tiếng nổ ấy không có nghĩa trận đánh kết thúc.

Sau vụ nổ, quân Pháp vẫn chống trả quyết liệt. Bộ đội ta phải tiếp tục chiến đấu trong nhiều giờ, vượt qua những vị trí phòng thủ còn lại và tiến vào khu vực hầm chỉ huy.

Đến khoảng 4 giờ 30 phút sáng ngày 7 tháng 5, quân ta hoàn toàn làm chủ A1. Lá cờ “Quyết chiến, Quyết thắng” được cắm trên cao điểm.

Sau 39 ngày đêm chiến đấu, một trong những vị trí phòng thủ quan trọng nhất của quân Pháp đã bị đánh chiếm.

A1 không phải là cứ điểm cuối cùng của Điện Biên Phủ, nhưng việc mất A1 có ý nghĩa rất lớn. Các cao điểm phía Đông từng bước bị quân ta khống chế, khu trung tâm Mường Thanh ngày càng nằm trong tầm kiểm soát của hỏa lực Việt Nam.

Đến sáng 7 tháng 5, quân ta tiếp tục đánh chiếm C2. Vòng vây quanh khu trung tâm ngày càng siết chặt. Quân Pháp không còn khả năng duy trì một hệ thống phòng thủ như trước.

Chiều 7 tháng 5 năm 1954, cuộc tổng công kích vào khu trung tâm được tiến hành.

Các đơn vị quân ta từ nhiều hướng tiến vào Sở chỉ huy tập đoàn cứ điểm.

Đến 17 giờ 30 phút, lá cờ “Quyết chiến, Quyết thắng” tung bay trên nóc hầm chỉ huy của tướng De Castries. De Castries cùng Bộ Tham mưu của tập đoàn cứ điểm bị bắt.

Chiến dịch Điện Biên Phủ kết thúc sau 56 ngày đêm chiến đấu, từ ngày 13 tháng 3 đến ngày 7 tháng 5 năm 1954.

Nhưng nếu chỉ nhớ Điện Biên Phủ bằng những con số như 56 ngày đêm, ngày 7 tháng 5 hay 17 giờ 30 phút, chúng ta sẽ khó hình dung được chiến tranh thực sự khốc liệt đến mức nào.

Đằng sau mỗi ngày chiến đấu là những con người.

Đó là những người lính rời quê hương ra trận và không biết mình có ngày trở về hay không.

Đó là những người đồng đội cùng chia sẻ chiến hào, cùng vượt qua bom đạn và chứng kiến những người bên cạnh mình ngã xuống.

Đó còn là những lực lượng dân công, thanh niên xung phong và nhân dân ở hậu phương, những người góp sức vận chuyển lương thực, đạn dược và bảo đảm hậu cần cho chiến trường.

Chiến thắng Điện Biên Phủ không chỉ được tạo nên trên những cao điểm như A1. Nó còn được tạo nên bởi cả một hệ thống hậu phương và tiền tuyến cùng chịu đựng những khó khăn khổng lồ để duy trì cuộc chiến trong suốt 56 ngày đêm.

Với Võ Nguyên Giáp, Điện Biên Phủ cũng là một thử thách đặc biệt.

Ông không chỉ phải đưa ra những quyết định quân sự mà còn phải chịu trách nhiệm trước sinh mạng của hàng vạn cán bộ, chiến sĩ.

Việc thay đổi phương châm từ “đánh nhanh, giải quyết nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc” cho thấy một bài học quan trọng của chiến tranh: đôi khi, muốn đi đến chiến thắng, người chỉ huy phải biết dừng lại, đánh giá lại tình hình và thay đổi quyết định khi thực tế chiến trường không còn phù hợp với kế hoạch ban đầu.

Đó không chỉ là vấn đề của chiến thuật.

Đó còn là trách nhiệm đối với con người.

Ngày nay, đồi A1 không còn tiếng súng.

Những chiến hào từng là nơi giành giật từng mét đất nay trở thành di tích. Những hố pháo và dấu tích công sự vẫn còn đó như những chứng nhân của một thời kỳ khốc liệt. Cỏ đã mọc lại trên những vùng đất từng bị bom đạn cày xới.

Những người trẻ hôm nay có thể đứng trên đồi A1, nhìn xuống lòng chảo Điện Biên mà không phải cúi xuống tránh đạn.

Đó chính là điều khiến những di tích như A1 trở nên có ý nghĩa.

Chúng ta nhớ về chiến thắng không phải để ca ngợi chiến tranh.

Bởi chiến tranh chưa bao giờ là điều đẹp đẽ.

Chiến tranh là mất mát, là chia ly, là những người trẻ tuổi không còn cơ hội trở về với gia đình. Chiến tranh là những người mẹ chờ con, những người vợ chờ chồng và những đồng đội phải tiếp tục chiến đấu sau khi người bên cạnh đã nằm xuống.

Chúng ta nhớ về Điện Biên Phủ để hiểu rằng hòa bình quý giá đến mức nào.

Hơn bảy mươi năm đã trôi qua kể từ ngày chiến dịch kết thúc. Những tiếng súng đã im. Những chiến hào đã trở thành di tích. Những người từng chiến đấu trên đồi A1 phần lớn đã trở thành những người của lịch sử.

Nhưng câu chuyện về họ vẫn còn đó.

Bởi lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những vị tướng, những kế hoạch quân sự hay những chiến thắng được ghi trong sách.

Lịch sử còn được tạo nên bởi những con người bình thường đã sống qua những thời khắc phi thường.

A1 chỉ là một quả đồi giữa lòng chảo Điện Biên.

Nhưng trên quả đồi ấy, hàng nghìn con người đã chiến đấu, hy sinh và để lại những dấu tích không thể xóa nhòa.

Những người lính năm xưa có thể không biết tên mình sẽ được nhắc đến bao nhiêu lần trong lịch sử.

Họ chỉ biết phía trước là nhiệm vụ, phía sau là đồng đội và quê hương.

Họ tiến lên trong những đêm tối của chiến tranh.

Và nhiều người trong số họ đã không bao giờ nhìn thấy bình minh của ngày chiến thắng.

Vì thế, khi đứng trước đồi A1 hôm nay, có lẽ điều đáng suy nghĩ nhất không chỉ là câu hỏi:

“Ai đã thắng?”

Mà còn là:

“Để có được ngày hôm nay, đã có bao nhiêu người phải nằm lại?”

Đó là lý do chúng ta cần nhớ về Điện Biên Phủ.

Không phải để sống trong chiến tranh.

Mà để biết trân trọng hòa bình.