Võ Quý – người gọi chim trở về những cánh rừng sau chiến tranh

Sau ngày đất nước thống nhất, nhà sinh học Võ Quý trở lại những cánh rừng miền Trung mà ông từng đặt chân đến trước chiến tranh.

Nhưng nhiều nơi đã không còn là rừng.

Trước mắt ông là những khoảng đất trống kéo dài. Cây cổ thụ biến mất, đất đai khô cằn, cỏ tranh phủ kín những vùng từng có thảm thực vật nhiệt đới. Những cánh rừng từng vang tiếng chim trở nên im lặng sau những đợt rải chất độc hóa học và đánh bom.

Có cây đã mọc trở lại, nhưng hệ sinh thái cũ không dễ dàng hồi sinh. Khi một cánh rừng bị hủy diệt, mất đi không chỉ là những thân cây. Chim thú mất nơi trú ẩn, đất không còn được giữ chắc, nguồn nước suy giảm và cuộc sống của những cộng đồng quanh rừng cũng trở nên khó khăn.

Võ Quý hiểu rằng chiến tranh đã kết thúc đối với con người, nhưng với thiên nhiên, những vết thương vẫn còn tiếp tục.

Từ đó, ông bước vào một cuộc hành trình kéo dài nhiều thập niên: tìm cách đưa màu xanh và tiếng chim trở lại những vùng đất đã bị tàn phá.

Võ Quý sinh ngày 31 tháng 12 năm 1929 tại xã Yên Hồ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Từ nhỏ, ông đã gắn bó với cảnh vật của vùng quê ven sông La. Tiếng chim, những mùa nước và sự thay đổi của cây cối gieo vào ông niềm say mê tìm hiểu thế giới tự nhiên.

Sau này, Võ Quý theo học và trở thành một nhà sinh học. Lĩnh vực ông đặc biệt yêu thích là điểu học – ngành khoa học nghiên cứu về các loài chim.

Công việc của một nhà điểu học không chỉ diễn ra trong phòng thí nghiệm. Võ Quý phải đi bộ xuyên rừng, lội suối, trèo đèo và có khi kiên nhẫn chờ đợi nhiều giờ chỉ để quan sát một loài chim. Ông ghi lại màu lông, tiếng hót, thức ăn, nơi làm tổ và đường di cư của chúng.

Đến tuổi 77, ông đã đặt chân tới hầu hết các vùng rừng núi của Việt Nam.

Năm 1964, trong một chuyến khảo sát ở vùng rừng Hà Tĩnh, Võ Quý phát hiện một loài chim thuộc nhóm trĩ quý hiếm mà người dân địa phương gọi là “gà lừng”. Từ những mẫu vật và tài liệu thu thập được, ông kiên trì nghiên cứu để xác định đặc điểm của loài chim này.

Kết quả của ông ban đầu chưa được giới khoa học quốc tế công nhận. Võ Quý không vội từ bỏ. Suốt nhiều năm, ông tiếp tục đối chiếu mẫu vật, mô tả hình thái và tìm thêm bằng chứng khoa học.

Khoảng hai thập niên sau, Hội đồng Quốc tế Bảo vệ chim khi ấy công nhận kết quả nghiên cứu và dùng tên “Vo Quy Pheasant” để ghi nhận đóng góp của ông. Trong tiếng Việt, loài chim này thường được gọi là Trĩ lam Hà Tĩnh.

Nhưng niềm vui tìm thấy một loài chim quý đi cùng với nỗi lo: nếu rừng tiếp tục mất, một ngày nào đó con người chỉ còn biết đến những loài chim ấy qua hình vẽ và tiêu bản.

Trong chiến tranh, máy bay Mỹ đã rải một lượng lớn chất diệt cỏ xuống miền Nam Việt Nam. Bom đạn và hóa chất khiến khoảng hai triệu hécta rừng bị ảnh hưởng hoặc hủy hoại. Võ Quý là một trong những nhà khoa học sớm khảo sát, ghi nhận và cảnh báo về hậu quả lâu dài của sự tàn phá ấy.

Sau năm 1975, ông cùng các đồng nghiệp đi qua nhiều vùng rừng bị chiến tranh hủy hoại. Họ thử trồng lại những loài cây bản địa, nhưng những lần đầu không đem lại kết quả như mong muốn. Cây non vừa bén rễ đã có thể chết dưới nắng nóng hoặc bị thiêu rụi khi cỏ khô bốc cháy vào mùa hè.

Từ thất bại đó, các nhà khoa học tìm ra một phương pháp phù hợp hơn. Trước hết, họ trồng những loài cây phát triển nhanh để tạo một lớp che phủ. Sau khoảng vài năm, khi lớp cây đầu tiên đủ sức bảo vệ đất và giữ độ ẩm, những loài cây rừng bản địa mới được trồng xen bên dưới.

Phục hồi rừng vì thế không thể là công việc nóng vội. Một cánh rừng có thể bị phá hủy trong thời gian ngắn, nhưng cần nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ, để trở lại gần với trạng thái ban đầu.

Võ Quý cũng sớm nhận ra rằng trồng cây thôi chưa đủ.

Nếu người dân sống quanh rừng vẫn đói nghèo và không có sinh kế, họ buộc phải tiếp tục khai thác gỗ, săn bắt động vật hoặc đốt rừng làm nương. Muốn bảo vệ thiên nhiên lâu dài, phải giúp người dân trở thành chủ thể của việc bảo vệ rừng và được hưởng lợi chính đáng từ rừng.

Ông bắt đầu xây dựng những chương trình dựa vào cộng đồng: giao đất, giao rừng cho người dân; hỗ trợ trồng cây; xây dựng vườn ươm tại làng; kết hợp phục hồi rừng với phát triển sản xuất và nâng cao đời sống.

Tại khu vực hồ Kẻ Gỗ ở quê hương Hà Tĩnh, ông cùng đồng nghiệp làm việc với người dân thuộc nhiều xã xung quanh. Người dân nơi đây vẫn trìu mến nhắc đến “vườn cam của ông Quý” – một dấu ấn của cách làm gắn bảo tồn thiên nhiên với sinh kế cộng đồng.

Ông không đến làng chỉ để yêu cầu người dân ngừng chặt cây. Ông cùng họ tìm phương án để vừa bảo vệ rừng, vừa có lương thực và thu nhập. Khi cuộc sống được cải thiện, người dân mới có thể yên tâm chăm sóc khu rừng lâu dài.

Tư tưởng ấy trở nên đặc biệt quan trọng trong thời kỳ Đổi mới. Khi nền kinh tế phát triển nhanh, thiên nhiên Việt Nam lại đứng trước những mối đe dọa mới: khai thác gỗ quá mức, săn bắt và buôn bán động vật hoang dã, ô nhiễm từ nhà máy và việc sử dụng tài nguyên thiếu bền vững.

Võ Quý cho rằng phát triển kinh tế là cần thiết, nhưng con người không thể đánh đổi môi trường để lấy lợi ích trước mắt. Nếu rừng mất, đất bạc màu, sông hồ ô nhiễm và động vật biến mất, chính con người sẽ phải gánh chịu hậu quả.

Năm 1985, ông thành lập Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường đầu tiên tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Trong điều kiện nhân lực và thiết bị còn thiếu, những cán bộ đầu tiên phải kiêm nhiệm nhiều công việc. Trung tâm dần trở thành nơi nghiên cứu, đào tạo và kết nối các hoạt động bảo tồn thiên nhiên.

Ông còn góp phần vào quá trình xây dựng mạng lưới vườn quốc gia và khu bảo tồn của Việt Nam. Khi loài sếu đầu đỏ quý hiếm được phát hiện trở lại tại vùng đất ngập nước phía Nam, ông cùng các nhà khoa học thúc đẩy việc bảo vệ môi trường sống của chúng.

Sự trở lại của những đàn sếu mang một ý nghĩa lớn. Một loài chim từng tưởng như đã biến mất sau chiến tranh lại bay về. Điều ấy cho thấy nếu con người ngừng phá hoại và biết bảo vệ đúng cách, thiên nhiên vẫn có khả năng hồi sinh.

Trong sự nghiệp, Giáo sư Võ Quý có gần 200 công trình khoa học về môi trường và nhiều công trình nghiên cứu chim Việt Nam. Ông nhận Huy chương vàng của Quỹ Quốc tế Bảo vệ thiên nhiên, Bằng danh dự Global 500 của Liên hợp quốc và Huy chương John C. Phillips của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế.

Năm 2003, ông được trao Giải thưởng Hành tinh Xanh vì những nghiên cứu về rừng Việt Nam bị chiến tranh tàn phá, những nỗ lực phục hồi, bảo tồn thiên nhiên và đóng góp vào việc xây dựng pháp luật về môi trường.

Năm 2008, tạp chí Time bình chọn ông là một trong những “Anh hùng môi trường”.

Nhưng Võ Quý không xem các giải thưởng là điểm kết thúc. Ông dành một phần tiền thưởng để tổ chức các lớp bồi dưỡng kiến thức, hỗ trợ đào tạo và khuyến khích thế hệ trẻ tiếp tục nghiên cứu môi trường.

Ngay cả khi tuổi đã cao, ông vẫn đi thực địa, tham gia các dự án trồng rừng, lên tiếng phản đối việc buôn bán động vật hoang dã và trò chuyện với thanh niên về trách nhiệm bảo vệ thiên nhiên.

Giáo sư Võ Quý qua đời ngày 10 tháng 1 năm 2017, hưởng thọ 88 tuổi. Ông để lại không chỉ những cuốn sách, công trình khoa học hay một loài chim mang tên mình. Di sản của ông còn hiện diện trong những khu rừng được phục hồi, những cộng đồng biết bảo vệ tài nguyên và những thế hệ học trò tiếp tục theo đuổi khoa học môi trường.

Một cánh rừng thật sự hồi sinh không phải khi người ta trồng xuống những cây đầu tiên, mà khi chim thú có thể quay về, người dân có thể sống bên rừng và màu xanh được gìn giữ cho thế hệ sau.

Võ Quý đã dành phần lớn cuộc đời để chờ đợi và vun đắp cho sự trở về ấy.

Ông không thể tự mình chữa lành mọi cánh rừng từng bị chiến tranh tàn phá. Nhưng bằng khoa học, lòng kiên trì và niềm tin vào cộng đồng, ông đã giúp con người hiểu rằng thiên nhiên không phải tài sản để khai thác đến cạn kiệt.

Đó là lý do người ta nhớ đến Giáo sư Võ Quý bằng một tên gọi giản dị và trìu mến: người bạn của thiên nhiên.