VÕ THỊ SÁU – NGỌN LỬA KHÔNG TẮT TRONG KÝ ỨC DÂN TỘC

I. Một tuổi thơ sinh ra trong biến động của đất nước

Chị Võ Thị Sáu tên thật là Nguyễn Thị Sáu sinh năm 1933 (có tài liệu ghi năm 1935), quê ở xã Phước Thọ, quận Đất Đỏ, tỉnh Bà Rịa, nay thuộc xã Phước Long Thọ, huyện Đất Đỏ, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Chị là con gái thứ sáu của ông Võ Văn Hợi làm nghề đánh xe ngựa và bà Nguyễn Thị Đậu bán bún bò.

Võ Thị Sáu sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống cách mạng, làm liên lạc, tiếp tế và cung cấp nhiều tin tức có giá trị cho công an quận Đất Đỏ. Qua nhiều lần thử thách, chị luôn hoàn thành nhiệm vụ. Năm 1947, công an quận đã quyết định kết nạp chị vào Đội Công an xung phong quận Đất Đỏ khi mới 14 tuổi.

Tuổi thơ của chị không tách rời khỏi bối cảnh đất nước bị thực dân Pháp xâm lược. Những bất ổn, mất mát và áp bức mà người dân phải chịu đựng không phải là những khái niệm trừu tượng, mà là những trải nghiệm cụ thể, hiện hữu trong đời sống hằng ngày.

Chính trong hoàn cảnh ấy, ý thức về quê hương, về sự công bằng và về lòng yêu nước dần hình thành. Không ồn ào, không được định nghĩa bằng những lời lớn lao, nhưng đủ để trở thành nền tảng cho những lựa chọn quan trọng sau này.

II. Khi lòng yêu nước trở thành hành động cụ thể

Tham gia hoạt động cách mạng từ khi còn nhỏ tuổi, Võ Thị Sáu đảm nhận những công việc như liên lạc, trinh sát, hỗ trợ lực lượng kháng chiến tại địa phương. Đó là những nhiệm vụ âm thầm nhưng đầy rủi ro, đòi hỏi sự nhanh nhạy và bản lĩnh.

Trong quá trình hoạt động, chị đã thực hiện các hành động tấn công lực lượng địch và tay sai bằng lựu đạn. Theo các tư liệu lịch sử, những hành động này đã gây thương vong cho đối phương, trong đó có trường hợp tiêu diệt một tên cai tổng tay sai.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở bản thân hành động, mà ở chỗ: đó là lựa chọn của một người còn rất trẻ. Ở độ tuổi mà nhiều người còn đang sống trong sự chở che, Võ Thị Sáu đã bước vào một con đường đòi hỏi phải đối diện trực tiếp với nguy hiểm và hậu quả.

Ở đây, lòng yêu nước không còn là cảm xúc, mà đã trở thành hành động cụ thể, rõ ràng và không thể đảo ngược.

III. Ngục tù – phép thử của ý chí và niềm tin

Tháng 2-1950, chị dẫn đầu một tổ, dùng lựu đạn tập kích diệt hai tên Cả Day và Cả Suốt, không may chị bị địch bắt. Mười lăm tuổi, Sáu bước vào nhà tù Bà Rịa.

Trong tù, Sáu bị tra tấn dữ dội. Những lần tra tấn ai thì chúng lại bắt Sáu phải chứng kiến. Hành động man rợ này nhằm uy hiếp tinh thần của chị. Nhưng điều này chỉ để lại trong tâm trí của chị Võ Thị Sáu một ấn tượng khá sâu sắc. Sáu tự nhủ: “Kẻ thù là một con vật ghê tởm, không thể chung sống được với chúng. Còn một phút, một hơi thở thì cũng phải chiến đấu để góp phần tiêu diệt chúng”. Không khiếp sợ kẻ thù nếu một khi ta đã căm thù chúng. Đó là bài học đầu tiên của Sáu khi bước chân vào nhà tù.

Ba tháng sau, chúng đưa Sáu về giam ở Khám Lớn Sài Gòn. Tại đây, Sáu được chúng cho vào ban nấu bếp của nhà tù. Nhờ vậy, chị đã làm tốt nhiệm vụ mà cơ sở bí mật của cách mạng trong tù giao phó. Đó là thông tin chỉ thị từ cơ sở đến từng phòng giam. Không may công việc này bại lộ vì có kẻ phản bội khai báo. Hắn cung cấp cho kẻ thù toàn bộ hoạt động của chị, vì vậy vào tháng 5/1951 chị bị thực dân Pháp đưa ra tòa xét xử và bị kết án tử hình. Nhưng kết án tử hình một cô bé 16 tuổi là điều khó chấp nhận. Do đó chúng đã sửa lại trong hồ sơ là chị sinh năm 1933 cho đúng với luật “công pháp quốc tế”.

Ngày 21/01/1952, chị bị đưa ra Côn Đảo với số tù G.267 và bị giam riêng trong xà lim Sở Cò (nay là trường mẫu giáo Măng Non, huyện Côn Đảo). Đêm 22/01/1952, chị được Chi bộ nhà tù kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam.

IV. Đối diện cái chết: Khoảnh khắc kết thúc và khởi đầu

Sáng 23/01/1952, sau khi tên chánh án làm thủ tục thi hành án, viên cố đạo liền lên tiếng: “Trước khi con chết, cha đến rửa tội cho con. Cha cầu nguyện cho linh hồn của con được lên thiên đàng”. Chị Sáu phẫn nộ đứng vụt dậy, chỉ vào mặt hắn thét lớn: “Tao là người yêu nước! Tao không có tội gì cả. Chỉ có chúng mày, quân giết người mới có tội!”.

Giặc Pháp đưa chị Võ Thị Sáu ra pháp trường xử bắn. Tên chánh án hỏi chị: “Còn yêu cầu gì trước khi chết?”. Chị nói: “Không cần bịt mắt tôi. Hãy để cho đôi mắt tôi được nhìn đất nước thân yêu đến giây phút cuối cùng và tôi có đủ can đảm để nhìn thẳng vào họng súng của các người!”. Nói xong, chị bắt đầu cất cao tiếng hát. Chị hát bài Tiến quân ca. Giọng hát của người con gái Đất Đỏ lúc này thiết tha bay bổng, say sưa át cả tiếng tên chánh án đọc lệnh thi hành án tử hình và tiếng hô ra lệnh cho toán lính lên đạn của tên đội trưởng lê dương. Khi tên chỉ huy ra lệnh cho bọn lính chuẩn bị nổ súng thì chị lập tức ngưng hát và hô vang: “Đả đảo thực dân Pháp!”. “Việt Nam độc lập muôn năm!”. “Hồ Chủ tịch muôn năm!”. Chị Sáu vẫn ngẩng cao đầu và tiếng hô cuối cùng của chị không mất đi mà vang vọng mãi đến thiên thu.

Sau cuộc hành hình Võ Thị Sáu, một người lính lê dương già đã bỏ ăn 3 ngày, ông ta luôn khóc than và sám hối với những tù chính trị ở công quán Côn Đảo: “Cô ta tin vào chính nghĩa dân tộc, bình thản đến lạ lùng, yêu đời đến phút chót, dũng khí tỏa ra cả khi ngã xuống. Đó mới chính là anh hùng”. Tuổi 17 của Võ Thị Sáu mãi mãi nằm lại Côn Đảo. Mộ của chị hiện nay đặt tại nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo.

Tranh vẽ chị Võ Thị Sáu trước khi bị xử bắn

V. Từ cá nhân đến biểu tượng của lịch sử

Sau khi đất nước giành độc lập, sự hy sinh của Võ Thị Sáu được Nhà nước và xã hội ghi nhận. Năm 1993, chị được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân.

Tuy nhiên, giá trị của chị không chỉ nằm ở danh hiệu. Điều khiến Võ Thị Sáu trở thành một hình tượng tiêu biểu chính là sự hội tụ của nhiều yếu tố: tuổi trẻ, hoàn cảnh, lựa chọn và cách đối diện với hậu quả của lựa chọn ấy.

Tên chị được đặt cho nhiều con đường, trường học, công trình công cộng. Nhưng quan trọng hơn, hình ảnh ấy đã đi vào ký ức tập thể như một phần của cách mà xã hội ghi nhớ và lý giải về quá khứ.

Tượng Anh hùng liệt sĩ Võ Thị Sáu trong công viên mang tên chị tại xã Phước Long Thọ, huyện Đất Đỏ, Bà Rịa-Vũng Tàu

VI. Khi lịch sử trở thành câu hỏi cho hiện tại

Viết về Võ Thị Sáu, điều đọng lại không chỉ là sự kiện, mà là những câu hỏi.

Điều gì khiến một người trẻ có thể đưa ra những lựa chọn lớn đến như vậy?
Điều gì giúp họ giữ vững được sự kiên định trong hoàn cảnh khắc nghiệt?
Và quan trọng hơn: trong một thời đại khác, khi không còn chiến tranh, những giá trị ấy nên được hiểu và tiếp nối như thế nào?

Có lẽ, lịch sử không yêu cầu chúng ta lặp lại những hy sinh của quá khứ. Nhưng lịch sử luôn đặt ra một yêu cầu khác: hiểu, trân trọng và sống có trách nhiệm với những gì mình đang có.

VII. Một cuộc đời ngắn, một dư âm dài

Võ Thị Sáu ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ. Nếu nhìn ở góc độ thời gian, đó là một cuộc đời ngắn ngủi. Nhưng nếu nhìn ở góc độ ý nghĩa, đó lại là một cuộc đời có sức lan tỏa lâu dài.

Trong dòng chảy lịch sử, không phải ai sống lâu cũng để lại dấu ấn, và không phải mọi dấu ấn đều đến từ những điều lớn lao. Đôi khi, chính những lựa chọn dứt khoát trong những thời điểm quyết định mới là điều làm nên giá trị bền vững.

Câu chuyện về Võ Thị Sáu, vì thế, không chỉ thuộc về quá khứ. Nó vẫn tiếp tục hiện diện, như một lời nhắc nhở thầm lặng đối với mỗi thế hệ:
mỗi thời đại đều có “mặt trận” của riêng mình, và mỗi con người đều phải tự trả lời câu hỏi về cách mình sẽ đứng ở đâu.