VÕ THỊ TẦN – NGƯỜI TIỂU ĐỘI TRƯỞNG GIỮ MẠCH ĐƯỜNG ĐỒNG LỘC

1. Cô gái Thiên Lộc và lựa chọn của tuổi trẻ

Võ Thị Tần sinh năm 1944 ở Thiên Lộc, Can Lộc, Hà Tĩnh, trong một gia đình nông dân. Quê hương chị nằm không xa dãy Hồng Lĩnh, vùng đất có truyền thống yêu nước và cách mạng. Từ những năm còn trẻ, Tần đã tham gia công tác Đoàn ở địa phương. Tư liệu về chị cho biết trong những năm 1963–1964, chị là Phó Bí thư Chi đoàn xã, cùng thanh niên tham gia lao động và xây dựng phong trào ở quê nhà.

Năm 1965, khi chiến tranh phá hoại ngày càng ác liệt, Tần tình nguyện vào lực lượng thanh niên xung phong. Với những thanh niên của thời ấy, vào TNXP không phải là rời quê để tìm một công việc khác. Đó là bước vào một lực lượng làm việc ở những nơi bom đạn dữ dội nhất, nơi nhiệm vụ của họ gắn trực tiếp với con đường ra mặt trận.

Tần vốn được đồng đội nhớ là người cởi mở, thẳng thắn, nhanh nhẹn và có tinh thần trách nhiệm. Những phẩm chất ấy khiến chị được tin tưởng giao chỉ huy Tiểu đội 4. Một người con gái mới ngoài hai mươi tuổi phải lo từ công việc, quân số, giờ trực cho đến an toàn của các em trong tiểu đội. Ở Đồng Lộc, nhiệm vụ ấy càng nặng nề bởi mỗi ngày đều có thể là một ngày đối mặt với bom.

2. Đồng Lộc – nơi con đường được nối bằng sức người

Từ năm 1967, đơn vị của Tần được điều về bảo vệ và bảo đảm giao thông trên đường 15A ở khu vực Đồng Lộc. Đến năm 1968, chiến trường này trở thành một “túi bom”. Máy bay Mỹ liên tục đánh phá với mục tiêu cắt đứt tuyến vận chuyển. Mặt đường vừa được lấp xong có thể chỉ ít phút sau lại xuất hiện một hố bom mới.

Tiểu đội của Tần thường phải chờ sau mỗi đợt oanh tạc rồi lập tức chạy ra mặt đường. Người đào đất, người xúc đá, người san lấp, người sửa hầm. Có hôm công việc kéo dài từ ngày sang đêm. Có lúc họ phải làm việc trong ánh pháo sáng, vừa nghe tiếng động cơ máy bay vừa tranh thủ hoàn thành phần việc trước khi đoàn xe tới.

Là Tiểu đội trưởng, Tần không chỉ phân công mà luôn có mặt cùng đồng đội. Khi nơi nào nguy hiểm, người chỉ huy càng phải bình tĩnh để các em không hoảng loạn. Chính trong hoàn cảnh ấy, sự vui vẻ và lạc quan của các cô gái trở thành một cách để vượt qua căng thẳng. Họ vẫn hát, vẫn trêu nhau, vẫn nói về quê nhà và những dự định sau chiến tranh, dù quanh mình là đất đá bị bom cày xới.

3. Bức thư gửi mẹ giữa tháng Bảy năm 1968

Ngày 19 tháng 7 năm 1968, chỉ năm ngày trước khi hy sinh, Võ Thị Tần viết thư gửi về cho mẹ. Bức thư sau này trở thành một trong những kỷ vật xúc động nhất tại Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc. Điều đặc biệt là người con gái đang sống giữa trọng điểm bom đạn lại không muốn gia đình quá lo lắng. Chị kể chuyện công việc bằng giọng bình tĩnh, cho thấy sự chủ động và niềm tin của một người đã hiểu rất rõ ý nghĩa nhiệm vụ mình đang làm.

Trong bức thư, Tần viết một câu được nhiều thế hệ nhắc lại: “Đoạn đường đang được nối liền bằng cả tâm hồn và trí lực của chúng con”. Câu chữ giản dị ấy cho thấy người thanh niên xung phong không coi việc san đường chỉ là lao động tay chân. Đó là trách nhiệm đối với những đoàn xe đang chờ đi tiếp, đối với đồng đội ngoài mặt trận và đối với một mục tiêu lớn hơn cuộc sống riêng của mỗi người.

Sau lá thư là những điều rất đời thường mà Tần chưa kịp thực hiện. Chị có một mối tình với người thanh niên cùng quê Nguyễn Đức Hồng. Hai người quen nhau từ nhỏ, đã hẹn chuyện tương lai nhưng chiến tranh khiến họ phải sống xa nhau. Một lọn tóc và chiếc lược gắn với câu chuyện tình ấy về sau được lưu giữ như kỷ vật. Tình yêu của Tần vì thế không phải câu chuyện tách rời chiến tranh; nó cho thấy những người ra trận vẫn có những ước mơ rất bình thường, chỉ là họ chấp nhận gác lại.

4. Ngày 24 tháng 7 – mệnh lệnh thông đường

Ngày 24 tháng 7 năm 1968, máy bay Mỹ đánh phá Đồng Lộc nhiều đợt. Khoảng 16 giờ, Tiểu đội 4 được lệnh ra đoạn đường cách ngã ba hơn 300 mét về phía Nam để san lấp hố bom, sửa đường, củng cố hầm trú ẩn và khơi rãnh thoát nước. Mục tiêu rất rõ: phải nhanh chóng khôi phục đường để xe có thể qua.

Mười cô gái có mặt tại hiện trường. Trong số đó, Tần là người chị cả về trách nhiệm chỉ huy. Sau mỗi lần máy bay lướt qua, cả đội lại tiếp tục công việc. Ở một trọng điểm như Đồng Lộc, người TNXP phải học cách phân biệt tiếng động cơ, quan sát hướng máy bay và chớp lấy từng khoảng thời gian yên tĩnh để làm việc.

Trong đợt đánh bom tiếp theo, một tốp máy bay bất ngờ quay lại. Bom trút xuống khu vực các cô đang làm nhiệm vụ. Đất đá và khói bụi bao phủ trận địa. Khi đồng đội từ các vị trí gần đó chạy đến, cả mười cô gái Tiểu đội 4 đã bị vùi lấp. Võ Thị Tần hy sinh ở tuổi 24, cùng Hồ Thị Cúc và tám người em trong tiểu đội.

5. Người chị cả còn lại trong ký ức

Võ Thị Tần không sống đến ngày con đường hết tiếng bom. Chị cũng không kịp trở về Thiên Lộc, không kịp thực hiện lời hẹn của tuổi trẻ. Nhưng đồng đội nhớ về chị như một người chỉ huy luôn ở cùng tập thể, không tách mình khỏi công việc nặng nhọc và nguy hiểm.

Nhìn lại cuộc đời Võ Thị Tần, điều khiến câu chuyện của chị có sức lay động không chỉ là phút hy sinh. Đó còn là cả quá trình trước đó: một cô gái nông thôn làm công tác Đoàn, tình nguyện vào TNXP, trưởng thành thành tiểu đội trưởng rồi sống nhiều tháng giữa một trọng điểm giao thông bị đánh phá. Lòng dũng cảm của chị được tạo nên từ những lựa chọn đều đặn như thế mỗi ngày.

Hôm nay, nhắc tới Ngã ba Đồng Lộc, tên Võ Thị Tần luôn gắn với mười nữ TNXP. Người tiểu đội trưởng 24 tuổi trở thành biểu tượng của một thế hệ biết yêu gia đình, yêu cuộc sống nhưng vẫn sẵn sàng gác lại hạnh phúc riêng khi đất nước cần.