Võ Thị Thắng — Nụ cười đi qua những bức tường nhà tù

Một bức ảnh không có âm thanh. Người xem không nghe được tiếng bước chân, lời tuyên án hay những chuyển động xung quanh nhân vật. Thế nhưng, có những bức ảnh vẫn khiến nhiều thế hệ phải dừng lại thật lâu. “Nụ cười chiến thắng” của Võ Thị Thắng là một hình ảnh như vậy.

Năm 1968, sau khi bị tòa án của chính quyền Sài Gòn tuyên án hai mươi năm tù, Võ Thị Thắng đã nở nụ cười được phóng viên ghi lại. Một người phụ nữ trẻ đứng trước bản án có thể lấy đi phần lớn tuổi thanh xuân, nhưng hình ảnh còn lại với lịch sử là tư thế bình thản và niềm tin không khuất phục. Ngày 7 tháng 3 năm 1974, bà được trả tự do theo Hiệp định Paris.

Hai mươi năm là khoảng thời gian đủ để một đứa trẻ trưởng thành, để cha mẹ già đi, để biết bao dự định của một con người đổi khác. Bởi vậy, khi nhìn bức ảnh, ta cần nhớ đến sức nặng của bản án phía sau nụ cười. Có hiểu được những điều một người có thể mất đi, ta mới cảm nhận sâu sắc lòng can đảm của họ.

Sức sống của bức ảnh còn nằm ở hành trình nó đến với những người đang bị giam giữ. Trong một lời kể được báo chí ghi lại, ông Nguyễn Chơn Trung, người từng cùng công tác và cùng là tù chính trị, cho biết bức ảnh đã được đưa vào nơi giam giữ. Hình ảnh ấy giúp ông và những người cùng cảnh ngộ có thêm tinh thần chịu đựng, đấu tranh. Năm 2015, Võ Thị Thắng được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Chi tiết ấy khiến câu chuyện trở nên gần gũi và cảm động. Một khoảnh khắc của một người có thể nâng đỡ nhiều người khác. Giữa hoàn cảnh bị chia cắt với gia đình, thiếu tự do và chịu nhiều thử thách, việc biết rằng đồng đội vẫn giữ được khí phách có thể trở thành điểm tựa tinh thần quý giá.

Ta thường nghĩ đến sự giúp đỡ qua những điều hữu hình: một bữa ăn, một viên thuốc, một bàn tay đưa ra đúng lúc. Câu chuyện này cho thấy con người còn có thể giúp nhau bằng cách giữ vững phẩm giá của mình. Sự kiên định được người khác chứng kiến có thể làm họ bớt cô độc trước nghịch cảnh.

Tuy nhiên, một bức ảnh nổi tiếng cũng nhắc người đọc phải nhìn xa hơn khoảnh khắc được lưu lại. Sau nụ cười ấy là những năm tháng sống và chịu đựng mà máy ảnh không ghi hết. Sự kính trọng cần dành cho cả hành trình dài, cho những ngày âm thầm mà một con người tiếp tục bảo vệ điều mình tin tưởng.

Đối với người trẻ hôm nay, lòng dũng cảm có thể bắt đầu từ những lựa chọn rất gần: trung thực khi làm bài, chịu trách nhiệm khi mắc lỗi, bảo vệ người bị đối xử bất công, tiếp tục công việc có ý nghĩa dù gặp trở ngại.

Nụ cười Võ Thị Thắng còn ở lại bởi nó chạm tới một khả năng đẹp của con người: trong hoàn cảnh khắc nghiệt, vẫn có thể giữ được niềm tin và truyền niềm tin ấy cho người khác.