Võ Thị Thắng: Nụ cười ở phiên tòa và nụ cười ở Lộc Ninh

Chiều 7/3/1974, sân bay Lộc Ninh đón đợt trao trả tù binh cuối cùng theo Hiệp định Paris. Chiếc máy bay chở tù nhân từ Côn Đảo hạ cánh muộn nhất. Võ Thị Thắng ở trong nhóm cuối cùng bước xuống. Thiếu tướng Hồ Văn Sanh, khi ấy có mặt để đón đoàn, kể lại rằng ông đã mượn anh em một chiếc máy ảnh cũ cùng một cuộn phim, chụp được chừng mười tấm thì hết phim. Một nhà báo hôm ấy giơ cao tấm ảnh chị cười ở phiên tòa năm 1968, nói rằng hôm nay chị vẫn cười đúng như vậy.

Cô bé đưa cơm xuống hầm

Võ Thị Thắng sinh năm 1945 ở Rạch Rích, xã Tân Bửu, huyện Bến Lức, tỉnh Long An. Cha mẹ và cả 9 anh chị em trong nhà đều đi theo cách mạng. Lên 9 tuổi, cô bé đã làm liên lạc, đưa thư, mang cơm cho cán bộ được gia đình nuôi giấu dưới hầm bí mật.

Năm 13 tuổi, Thắng đậu vào trường công lập Gia Long ở Sài Gòn, nay là Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai. Năm 16 tuổi, chị là thành viên Mặt trận Dân tộc Giải phóng huyện Bến Lức, rồi được điều về Sài Gòn hoạt động bí mật trong phong trào thanh niên, sinh viên, học sinh, sau đó tham gia lực lượng vũ trang nội đô.

Phiên tòa năm 1968

Trong đợt Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân 1968, chị nhận nhiệm vụ trừ khử Trần Văn Đỗ, trưởng phường Phú Lâm (quận 6), một tên mật vụ chỉ điểm. Ngày 27/7/1968, chị ra tay nhưng không thành, bị bắt và bị tra tấn.

Tòa án quân sự của chính quyền Sài Gòn kết án chị 20 năm tù khổ sai. Nghe tuyên án, chị mỉm cười và hỏi lại: "Liệu chính quyền của các ông có tồn tại đến 20 năm để bỏ tù tôi không?". Một phóng viên người Nhật chụp được khoảnh khắc đó. Bức ảnh sau này được biết đến với cái tên "Nụ cười chiến thắng", lan đi khắp nơi và trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều văn nghệ sĩ.

Sáu năm qua nhiều nhà tù

Từ sau phiên tòa, chị bị giam qua nhiều nhà tù, trong đó có Côn Đảo. Khi Hiệp định Paris được ký, tên Võ Thị Thắng luôn có trong danh sách phía cách mạng đề nghị trao trả, nhưng chính quyền Sài Gòn lần lữa mãi. Phải đến đợt cuối cùng, chiều 7/3/1974 ở Lộc Ninh, chị mới được trở về.

Sau năm 1975, bà công tác tại Thành Đoàn và Hội Liên hiệp Phụ nữ TP.HCM, sau đó giữ nhiều trọng trách, trong đó có Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch. Ở Cuba, một số trường học mang tên bà. Bà qua đời năm 2014. Bức ảnh chụp ở phiên tòa năm nào vẫn được in lại mỗi khi người ta nhắc về những nữ biệt động Sài Gòn.