Võ Trường Toản: Người thầy vĩ đại và bậc "vạn thế sư biểu" của vùng đất Nam Bộ

Trong dòng chảy lịch sử và văn hóa Nam Bộ, Võ Trường Toản (? – 1792) giữ một vị trí vô cùng tôn kính. Không chọn con đường quan lộ binh nghiệp để lưu danh bằng những chiến công hiển hách, ông chọn bục giảng, chọn việc gieo chữ và trồng người. Ông được người dân và giới sĩ phu tôn vinh là bậc "vạn thế sư biểu" (người thầy mẫu mực của muôn đời) của vùng đất phương Nam.

Lai lịch của Võ Trường Toản chưa được sử sách ghi chép thật rõ ràng, chỉ biết tổ tiên ông là người miền Trung di cư vào Nam, định cư tại Hòa Hưng, Gia Định (thuộc TP. Hồ Chí Minh ngày nay). Ông là người có học vấn uyên thâm, tư tưởng khoáng đạt và phẩm hạnh thanh cao. Giữa thời kỳ đất nước loạn lạc bởi cuộc chiến tranh giữa nhà Tây Sơn và chúa Nguyễn, ông chọn cách ở ẩn, mở trường dạy học chứ không màng danh lợi, ra làm quan.

Triết lý giáo dục của Võ Trường Toản đi trước thời đại khi ông không dạy học trò học vẹt, giáo điều mà hướng tới thực chất. Ông đề cao tư tưởng "Dục đức tu nghiệp, hoài nhân do nghĩa" (Nuôi dưỡng đạo đức, trau dồi nghề nghiệp, ôm lòng nhân, theo đuổi nghĩa) và đề ra phương pháp học tập "Sự lý thông đạt" (Nghĩa là học phải hiểu cả lý thuyết lẫn thực hành, học rộng nhưng phải thông suốt và vận dụng được vào cuộc sống).

Nhờ phương pháp dạy học tiến bộ và cái tâm trong sáng, trường học của ông tại Hòa Hưng nhanh chóng trở thành trung tâm đào tạo nhân tài lớn nhất Nam Bộ thời bấy giờ. Từ ngôi trường tranh nghèo này, hàng loạt danh sĩ, anh hùng kiệt xuất đã ra đời và làm rạng danh lịch sử nước nhà, tiêu biểu như: "Gia Định tam gia" (Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhân Tịnh), cùng các bậc trung thần nghĩa sĩ như Ngô Tùng Châu, và thế hệ học trò sau này chịu ảnh hưởng lớn từ tư tưởng của ông như cụ Nguyễn Đình Chiểu, Phan Thanh Giản.

Khi ông mất vào năm 1792, chúa Nguyễn Ánh đã vô cùng tiếc thương, ban ban danh hiệu "Gia Định xử sĩ sùng đức võ tiên sinh" (Bậc xử sĩ có đức độ cao dày của đất Gia Định) để ghi nhận công lao to lớn của ông. Ngôi mộ và đền thờ của ông hiện nay tại Ba Tri, Bến Tre đã trở thành một di tích lịch sử văn hóa thiêng liêng. Cuộc đời Võ Trường Toản là minh chứng hùng hồn cho thấy: sức mạnh của tri thức, giáo dục và đạo đức người thầy có thể khai phóng cả một vùng đất và lưu danh muôn thuở trong lòng nhân dân.