VÕ VĂN KIỆT - “Ngăn sông cấm chợ”: thành phố của bốn triệu dân ăn bo bo

Sau ngày giải phóng, Sài Gòn cùng các tỉnh phía Nam được đưa vào guồng máy kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp. Báo Công an TP.HCM mô tả một nghịch lý khi ấy: thành phố nằm cạnh vựa lúa Đồng bằng sông Cửu Long mà vẫn thiếu đói.

Nguyên nhân nằm ở cách quản lý. Mỗi địa phương chia cắt thị trường của mình, hàng hóa không được lưu thông tự do giữa các vùng, và người ta gọi tình trạng đó là “ngăn sông cấm chợ”. Công ty Lương thực Miền Nam khi đó bị ngăn cản việc thu mua và vận chuyển lúa gạo về thành phố. Nông dân có lúa mà không được bán đúng giá, còn thành phố có tiền mà không mua được gạo.

Hậu quả là hơn bốn triệu người dân thành phố phải ăn cơm độn sắn, khoai, hoặc những hạt bo bo. Cơ chế cũ không chỉ kìm hãm sản xuất mà còn ngăn cản doanh nghiệp làm giàu một cách hợp pháp. Nhiều xí nghiệp rơi vào thiếu nguyên liệu, trong khi nông dân thì không có thị trường.

Đó là bối cảnh để người đứng đầu Thành ủy, ông Võ Văn Kiệt, quyết tâm tìm đường tháo gỡ. Ông đi đến một nhận định đơn giản nhưng táo bạo: không thể để dân đói, và nếu cơ chế đang trói tay mình thì phải tự tìm cách cởi trói. Trong một cuộc gặp với báo chí và với lãnh đạo ngành lương thực vào thời gian đó, ông nói rằng không thể để dân đói, không thể để doanh nghiệp khát nguyên liệu.

Chuyên gia kinh tế Phan Chánh Dưỡng, trong cuốn hồi ký “Ký ức theo dòng đời”, ghi lại một kết quả của việc xóa bỏ “ngăn sông cấm chợ”: nền kinh tế cả nước được liên thông, thay vì mỗi tỉnh hoạt động như một “quốc gia nhỏ”. Người nông dân được làm chủ sản phẩm của mình, giá trị hàng hóa được phản ánh đúng qua thị trường, và thương lái giúp đưa hàng hóa đến những nơi đang cần.

Điều đáng nhớ là trước khi có một chủ trương chính thức, những thay đổi đã bắt đầu từ thực tiễn ở thành phố. Đây là nền tảng cho đổi mới sau này: cải cách hệ thống ngân hàng, cơ chế giá, thừa nhận nền kinh tế nhiều thành phần và mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài. Nhưng để có những thay đổi ấy, trước hết phải có người dám nói rằng hàng rào cũ đang hại dân.

Phần tiếp theo sẽ kể về cách ông và các cộng sự đã xử lý cụ thể bài toán gạo trong một cuộc họp, và cái giá phải đối mặt khi chuyện này đến tai các cơ quan trung ương.

Nguồn tham khảo (báo Công an TP.HCM, congan.com.vn; nội dung được viết lại): “Kỳ 4: Thổi luồng gió mới, 17/11/2022”, https://congan.com.vn/tin-chinh/ky-4-thoi-luong-gio-moi_139946.html.