Nhân Tông Lý Càn Đức - 55 một bậc minh quân
Lý Nhân Tông (1066 – 1127), tên thật là Lý Càn Đức, là vị hoàng đế thứ tư của vương triều Lý. Ông là vị vua ở ngôi lâu nhất trong lịch sử Việt Nam (55 năm) và được đánh giá là một trong những minh quân vĩ đại nhất, người đã đưa quốc gia Đại Việt bước vào giai đoạn hoàng kim đỉnh cao về cả quân sự, chính trị, giáo dục và văn hóa.
1. Xuất thân đặc biệt và tuổi thơ nhiếp chính
Con trai của Nguyên phi Ỷ Lan: Ông là con trưởng của vua Lý Thánh Tông và Nguyên phi Ỷ Lan (Linh Nhân Hoàng thái hậu). Sự ra đời của ông gắn liền với giai thoại Nguyên phi cầu tự tại chùa dâu.
Lên ngôi giữa giông bão: Năm 1072, vua cha đột ngột băng hà, Lý Càn Đức lên ngôi khi mới 6 tuổi. Giai đoạn đầu, triều đình xảy ra tranh chấp quyền lực gay gắt giữa Hoàng hậu Thượng Dương và Nguyên phi Ỷ Lan. Cuối cùng, dưới sự phụ chính của mẹ ruột là Ỷ Lan và Thái úy Lý Thường Kiệt, tình hình chính trị nhanh chóng ổn định để đối phó với họa xâm lược.
2. Đỉnh cao quân sự: Phá Tống, bình Chiêm
Dù lên ngôi khi còn nhỏ và phần lớn thời gian đầu do Thái úy Lý Thường Kiệt và Mẹ Ỷ Lan điều hành, triều đại Lý Nhân Tông đã ghi dấu ấn đậm nét bằng những chiến công quân sự chấn động:
Chiến dịch phạt Tống (1075–1077): Trước âm mưu xâm lược của nhà Tống, triều đình Lý Nhân Tông đã đồng ý với chiến lược táo bạo "tiên phát chế nhân" của Lý Thường Kiệt – đem quân đánh sang đất Tống trước để phá hủy các căn cứ hậu cần. Sau đó, quân dân Đại Việt chặn đứng 30 vạn quân Tống trên phòng tuyến sông Như Nguyệt, buộc thiên triều phải giảng hòa và rút quân.
Bình định phía Nam: Năm 1104, vua Lý Nhân Tông đích thân cầm quân (hoặc cử Lý Thường Kiệt) đi đánh Chiêm Thành khi nước này có ý định đòi lại đất, giữ vững sự yên bình cho biên giới phía Nam.
3. Người đặt nền móng cho nền giáo dục Khoa cử Việt Nam
Lý Nhân Tông là vị vua có công lao vĩ đại nhất trong việc đặt những viên gạch đầu tiên cho nền giáo dục, khoa cử và luật pháp chính thống của nước ta:
Mở khoa thi đầu tiên (1075): Ông cho mở khoa thi Minh kinh bác học và Nho học tam trường đầu tiên trong lịch sử để tuyển chọn nhân tài không phân biệt xuất thân. Thủ khoa của kỳ thi này chính là trạng nguyên Lê Văn Thịnh.
Xây dựng Quốc Tử Giám (1076): Ông cho khởi công xây dựng Quốc Tử Giám bên cạnh Văn Miếu, được coi là trường đại học đầu tiên của Việt Nam để làm nơi học tập cho con em quý tộc và sau này là các bậc hiền tài trong thiên hạ.
4. Vị vua nhân từ, yêu dân như con
Sử sách ca ngợi Lý Nhân Tông là người có tấm lòng bao dung, thấu hiểu nỗi khổ của nhân dân lao động:
Chính sách trọng nông: Ông ban hành lệnh nghiêm cấm trộm trâu và giết mổ trâu bừa bãi để bảo vệ sức kéo cho ngành nông nghiệp.
Yêu thương người nghèo: Những năm xảy ra thiên tai, hạn hán, ông lập tức cho mở kho lương cứu tế, miễn giảm thuế cho dân, thậm chí đứng ra chuộc những người nghèo phải bán mình làm nô tỳ vì đói kém.
Bi kịch không con và cái kết viên mãn
Dù có cuộc đời oanh liệt, bi kịch lớn nhất của Lý Nhân Tông là không có con trai nối dõi, dù ông có rất nhiều phi tần. Để bảo vệ giang sơn, ông đã chọn người cháu ruột (con của người em trai Sùng Hiền hầu) là Lý Dương Hoán làm con nuôi rồi lập làm Hoàng thái tử (sau này là vua Lý Thần Tông).
Năm 1127, vua Lý Nhân Tông băng hà ở tuổi 61. Trước khi mất, ông để lại di chiếu dặn dò triều đình phải tổ chức tang lễ giản dị, không được xây lăng mộ tốn kém tiền của của nhân dân, thể hiện trọn vẹn đức độ của một bậc minh quân đến hơi thở cuối cùng.
