Vũ Anh Thọ

BÀ HỒNG THỊ XUYẾN – NGƯỜI “THƯỢNG TINH LỘC” CỦA PHONG TRÀO PHỤ NỮ VIỆT MINH TẠI VĨNH PHÚC (1942–1945)

Trong những năm 1942–1945, Vĩnh Phúc là một trong những địa phương có phong trào phụ nữ cứu quốc phát triển mạnh mẽ nhưng cũng kín đáo, nhất là tại vùng Vân Trục – nơi chịu sự kiểm soát gắt gao của cả lính Nhật lẫn mật thám Pháp. Giữa khung cảnh đó, một phụ nữ buôn chè khô nhỏ bé tên Hồng Thị Xuyến lại trở thành điểm liên lạc quan trọng, giữ vai trò cầu nối của mạng lưới phụ nữ Việt Minh trong vùng.

Bà Xuyến buôn chè từ khi còn trẻ. Mỗi ngày, bà gánh hai sọt chè, đi qua các chợ huyện, gõ cửa từng nhà. Chính vì sự quen thuộc ấy mà bà được các cán bộ Việt Minh tín nhiệm giao nhiệm vụ giấu thư, chuyển tin. Bà có sáng kiến dùng túi vải lót phía trong giỏ chè, đặt tài liệu vào rồi phủ lớp lá trà lên trên. Lá trà khô, nếu có bị xáo trộn cũng không dễ nhận thấy sự khác biệt. Đây là cách ngụy trang mà ngay cả người tinh mắt cũng khó biệt được.

Năm 1944, khi Nhật – Pháp bắt đầu nghi ngờ sự liên lạc giữa các cơ sở trong vùng, lực lượng mật thám nhiều lần tới chợ Vân Trục để rà soát người mang tài liệu. Một buổi sáng, chúng bất ngờ lục soát gánh chè của bà Xuyến ngay tại chợ. Khi ấy, trong giỏ của bà đang có chỉ thị quan trọng gửi lên cấp huyện. Biết rằng mình không thể để lộ, bà bình tĩnh đổ toàn bộ lá chè xuống đất, nói rằng chè vừa mua bị “ẩm mốc”, không bán được. Đống chè vụn tỏa mùi nồng làm lính Pháp khó chịu, chúng sợ mất thời gian nên bỏ qua mà không kiểm tra kỹ túi lót dưới đáy — nơi tài liệu được giấu an toàn.

Ngoài việc chuyển thư, bà Xuyến còn vận động phụ nữ trong vùng nấu cơm nắm, vá áo cho các đội tự vệ. Nhiều tổ phụ nữ cứu quốc sau này ghi nhận rằng bà chính là người đầu tiên dám đứng ra tổ chức các buổi “đọc báo kín” tại chợ, giúp chị em hiểu về tình hình Nhật – Pháp và tinh thần Việt Minh.

Sau Cách mạng Tháng Tám, bà Xuyến trở lại đời sống thường dân, không nhận chức vụ cũng không khoe công. Khi bà mất năm 1967, nhiều cán bộ lão thành mới kể lại rằng: nếu không có “gánh chè” của bà, phong trào phụ nữ cứu quốc Vĩnh Phúc đã không thể duy trì đường dây liên lạc an toàn suốt những năm khó khăn nhất.