Vụ chấm thi định mệnh năm Tân Sửu (1841) và lòng thương người vô điều kiện.
Năm 1841, dưới triều vua Thiệu Trị, Cao Bá Quát được triều đình trọng dụng cử làm sơ khảo trường thi Thừa Thiên (Huế). Trong lúc miệt mài chấm các bài thi của các sĩ tử từ khắp nơi đổ về, ông phát hiện ra nhiều bài văn của các sĩ tử có tư tưởng đổi mới rất hay, ý tứ uyên bác, văn phong hào sảng nhưng lại phạm phải một số lỗi húy kỵ nhỏ hoặc viết không đúng với khuôn sáo ngặt nghèo mà triều đình quy định.
Vì tiếc nuối những tài năng trẻ và xót xa cho công sức đèn sách nhiều năm của họ, Cao Bá Quát đã liều mình dùng muội đèn nhọ nồi để tự tay sửa lại các lỗi trong bài thi, giúp các sĩ tử thoát cảnh bị đánh trượt oan ức. Hành động này xuất phát từ cái tâm trong sáng của một người trọng hiền tài, nhưng theo luật pháp khắc nghiệt của triều đình phong kiến lúc bấy giờ, đó là tội phạm thượng tày đình. Ông bị bắt giam vào ngục tối và đối mặt với án trảm quyết. Dù sau đó nhờ tài năng xuất chúng và sự can thiệp của nhiều đại thần, ông được giảm án xuống làm việc chuộc tội, nhưng đây chính là bước ngoặt khiến ông bắt đầu nhìn thấu sự bảo thủ, lạc hậu của bộ máy phong kiến lúc bấy giờ.
