VŨ KHIÊU – NGÒI BÚT ĐI QUA THỜI HOA LỬA
Câu chuyện về một trí thức mang ngòi bút vào cuộc kháng chiến, rồi dành cả đời nghiên cứu, gìn giữ văn hóa và tưởng nhớ những người đã hy sinh.
Năm 1945, nạn đói phủ bóng tang thương lên nhiều miền quê miền Bắc. Chứng kiến cảnh đồng bào chết đói ở Hà Nội và Nam Định, Vũ Khiêu viết Văn tế những người chết đói năm 1945. Trong bài viết tưởng nhớ ông, Giáo sư Vũ Minh Giang nhắc lại tác phẩm ấy như một dấu ấn của lòng thương người sâu sắc. Trước khi được biết đến với những công trình nghiên cứu, người trí thức ấy đã dùng ngòi bút để cất lên tiếng khóc cho những sinh mạng bị vùi lấp trong đói khổ.
Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp diễn ra, Vũ Khiêu làm công tác tuyên huấn ở Khu 10, rồi Tây Bắc. Từ Chiến dịch Biên giới năm 1950 đến Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, ông có mặt ở tiền tuyến. Công việc tuyên huấn đưa người trí thức đến gần cuộc sống chiến đấu, nơi mỗi bài viết và lời vận động đều gắn với nhiệm vụ kháng chiến.
Nhắc về cha, Giáo sư Đặng Vũ Cảnh Khanh cho biết ông sớm tham gia cách mạng và từng làm công tác tuyên huấn ở chiến khu Việt Bắc. Qua lời người con, có thể thấy sự gắn bó lâu dài giữa con đường học tập và lựa chọn dấn thân của Vũ Khiêu. Tri thức được ông mang theo vào những năm đất nước gian nan, rồi tiếp tục bồi đắp suốt cuộc đời.
Hòa bình lập lại năm 1954, ông tiếp tục nghiên cứu và giảng dạy. Những câu hỏi về con người, đạo đức, cái đẹp và văn hóa dân tộc trở thành công việc bền bỉ của người từng đi qua chiến tranh. Ông góp phần đặt nền móng cho ngành xã hội học Việt Nam, trở thành Viện trưởng đầu tiên của Viện Xã hội học. Những công trình như Đẹp, Anh hùng và nghệ sỹ, Bàn về văn hiến Việt Nam tiếp nối hành trình lao động ấy.
Ký ức về mất mát vẫn theo ông trong những trang viết tưởng niệm. Giáo sư Vũ Minh Giang kể rằng Vũ Khiêu từng có những đêm không ngủ để viết văn bia, lời tưởng nhớ các liệt sĩ chống Mỹ. Từ tiếng khóc dành cho đồng bào chết đói đến những dòng tri ân người ngã xuống, ngòi bút của ông luôn hướng về số phận con người.
Nhìn lại cuộc đời ấy, điều khiến người đọc xúc động là sức bền của một sự lựa chọn: học tập để hiểu đất nước, lao động để đóng góp cho đất nước, viết để những hy sinh không bị quên lãng. “Thời hoa lửa” trong câu chuyện Vũ Khiêu vì thế còn hiện diện trong những trang sách để lại cho các thế hệ sau — nơi ký ức chiến tranh được gìn giữ bằng lòng biết ơn và trách nhiệm.
