Vũ Khiêu – Người trí thức góp phần nối dài dòng chảy thông tin và văn hóa dân tộc

Vũ Khiêu – Người trí thức góp phần nối dài dòng chảy thông tin và văn hóa dân tộc

Trong lịch sử cách mạng và xây dựng đất nước Việt Nam hiện đại, có những trí thức đã đi qua nhiều lĩnh vực, từ tuyên huấn, văn hóa, thông tin đến khoa học xã hội, để lại dấu ấn bằng sức lao động trí tuệ bền bỉ. Giáo sư, Anh hùng Lao động Vũ Khiêu là một trong những nhân vật tiêu biểu như vậy. Ông không chỉ là một nhà nghiên cứu văn hóa lớn mà còn từng đảm nhiệm cương vị Phó Tổng Giám đốc kiêm Bí thư Đảng ủy Thông tấn xã Việt Nam, tiền thân của Thông tấn xã Việt Nam ngày nay. (VNANet)

Sinh năm 1916 tại làng Hành Thiện, một vùng đất giàu truyền thống khoa bảng của Nam Định, Vũ Khiêu tên thật là Đặng Vũ Khiêu. Từ nhỏ, ông đã được nuôi dưỡng trong môi trường coi trọng việc học và truyền thống văn hóa. Sau khi tốt nghiệp tú tài tại trường Bonnal ở Hải Phòng, năm 1935 ông ra Hà Nội dạy học và sớm tham gia hoạt động cách mạng. Những năm tháng tuổi trẻ đã giúp ông hình thành một vốn kiến thức rộng và một lý tưởng sống gắn với vận mệnh của đất nước. (Vietnam+ (VietnamPlus))

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Vũ Khiêu hoạt động trên mặt trận tuyên huấn. Ông từng làm công tác văn hóa, tuyên truyền ở Khu 10, Việt Bắc và Tây Bắc, trực tiếp có mặt tại tiền tuyến từ Chiến dịch Biên giới năm 1950 đến Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954. Ở thời điểm ấy, thông tin và tuyên truyền có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Giữa chiến tranh, khi điều kiện liên lạc còn hạn chế, việc đưa chủ trương, đường lối, tin tức và những giá trị tinh thần đến với cán bộ, chiến sĩ và nhân dân chính là một phần của cuộc đấu tranh trên mặt trận tư tưởng. (Tin Tức Điện Tử Việt Nam)

Vũ Khiêu bước vào công việc ấy bằng vốn kiến thức và khả năng tổ chức của một trí thức, nhưng đồng thời cũng bằng tinh thần của một người hoạt động cách mạng. Ông không đứng ngoài cuộc sống để quan sát lịch sử. Ông trực tiếp tham gia vào những năm tháng gian khổ nhất của đất nước, trải nghiệm thực tế ở chiến khu và tiền tuyến. Chính những trải nghiệm đó về sau trở thành nền tảng quan trọng giúp ông nhìn nhận sâu sắc hơn về con người, xã hội, văn hóa và lịch sử Việt Nam.

Sau năm 1954, đất nước bước sang một giai đoạn mới. Hòa bình lập lại ở miền Bắc đặt ra yêu cầu vừa khôi phục đất nước, vừa xây dựng những nền tảng mới về khoa học, giáo dục, văn hóa và thông tin. Vũ Khiêu được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng. Ông từng sang Bắc Kinh học tập trong giai đoạn 1954–1956, sau đó trở về nước và đảm nhiệm vị trí lãnh đạo tại Việt Nam Thông tấn xã. Các tư liệu của Thông tấn xã Việt Nam ghi nhận ông là Phó Giám đốc Việt Nam Thông tấn xã giai đoạn 1957–1958; các nguồn khác ghi nhận ông sau đó là Phó Tổng Giám đốc kiêm Bí thư Đảng ủy Thông tấn xã Việt Nam. (VNANet)

Đây là một chặng đường có ý nghĩa đặc biệt trong sự nghiệp của ông.

Thông tấn xã không chỉ là nơi truyền tải những bản tin. Trong hoàn cảnh đất nước còn nhiều khó khăn, thông tấn là một bộ phận quan trọng của hệ thống thông tin quốc gia, có nhiệm vụ đưa thông tin chính xác, kịp thời đến các cơ quan báo chí và công chúng. Người làm công tác lãnh đạo thông tấn vì vậy không chỉ cần hiểu về báo chí mà còn phải có tầm nhìn về chính trị, xã hội, văn hóa và đối ngoại.

Vũ Khiêu, với nền tảng của một người làm công tác tuyên huấn và văn hóa, có điều kiện để tiếp cận công việc thông tấn từ một góc nhìn rộng hơn. Ông hiểu rằng thông tin không đơn thuần là những dữ kiện rời rạc. Một bản tin, một bài viết, một thông tin đối ngoại đều có thể góp phần tạo nên nhận thức của xã hội về một sự kiện, một con người hay một đất nước.

Trong công tác thông tấn, điều quan trọng là thông tin phải gắn với sự thật và phục vụ nhiệm vụ chung. Nhưng để thông tin có sức sống, người làm thông tin cũng phải hiểu đời sống, hiểu văn hóa và hiểu con người. Đây là điểm mà vốn kiến thức sâu rộng của Vũ Khiêu trở thành một lợi thế.

Ông từng trải qua công tác văn hóa ở chiến khu, từng tham gia tuyên huấn trong chiến tranh, từng nghiên cứu triết học và khoa học xã hội. Những trải nghiệm ấy giúp ông nhìn nhận các vấn đề thông tin không chỉ từ góc độ nghiệp vụ mà còn từ góc độ văn hóa và xã hội.

Có thể hình dung hành trình của Vũ Khiêu trong lĩnh vực thông tin như một quá trình từ đưa thông tin đến với nhân dân trong kháng chiến, tổ chức và lãnh đạo hoạt động thông tấn trong thời kỳ hòa bình, rồi tiếp tục nghiên cứu để lý giải những biến đổi của xã hội và văn hóa.

Đó là một hành trình liền mạch.

Thông tin giúp xã hội hiểu được những gì đang xảy ra.

Khoa học xã hội giúp con người hiểu sâu hơn vì sao những điều ấy xảy ra.

Văn hóa giúp con người hiểu những giá trị cần được gìn giữ và phát huy.

Và Vũ Khiêu đã dành phần lớn cuộc đời của mình cho cả ba lĩnh vực ấy.

Sau thời gian công tác tại Thông tấn xã, ông tiếp tục chuyển mạnh sang hoạt động khoa học xã hội. Năm 1959, ông làm Thư ký khoa học xã hội của Ủy ban Khoa học Việt Nam, sau đó đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực khoa học xã hội. Ông là Viện trưởng đầu tiên của Viện Xã hội học Việt Nam, được ghi nhận là một trong những người đặt nền móng cho ngành xã hội học và mỹ học ở nước ta. (Tin Tức Điện Tử Việt Nam)

Nhìn từ hôm nay, có thể thấy đây là một bước chuyển rất tự nhiên trong sự nghiệp của ông.

Người từng làm thông tin cần hiểu xã hội.

Người làm văn hóa cần hiểu con người.

Người nghiên cứu xã hội cần hiểu lịch sử.

Và tất cả những lĩnh vực ấy đều có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.

Vũ Khiêu không tự giới hạn mình trong một chuyên ngành. Ông nghiên cứu triết học, đạo đức học, mỹ học, văn hóa, lịch sử tư tưởng, văn học và xã hội. Ông viết về những danh nhân của dân tộc, về những giá trị của văn hiến Việt Nam và về quá trình phát triển của xã hội. Nhiều công trình của ông đã trở thành những tài liệu có giá trị trong nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn. (Hải Phòng)

Một trong những công trình nổi bật của ông là “Bàn về văn hiến Việt Nam”, một bộ sách đồ sộ với ba tập, cùng nhiều công trình khác như Đẹp, Anh hùng và nghệ sĩ, Cách mạng và nghệ thuật, các nghiên cứu về Cao Bá Quát, Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Trãi và Nguyễn Đình Chiểu. (Hải Phòng)

Những tác phẩm ấy cho thấy một điều rất rõ: Vũ Khiêu luôn nhìn văn hóa như một dòng chảy liên tục của dân tộc.

Ông không chỉ quan tâm đến những nhân vật nổi tiếng.

Ông quan tâm đến cả những giá trị hình thành trong đời sống của nhân dân.

Ông nghiên cứu lễ hội, phong tục, tín ngưỡng, văn chương, tư tưởng, những công trình văn hóa và nhiều phương diện khác của đời sống xã hội. Đối với ông, văn hóa không nằm ở một nơi biệt lập mà hiện diện trong từng hoạt động của con người.

Điều đó cũng giải thích vì sao ông có mối quan hệ đặc biệt với Thăng Long – Hà Nội.

Là một trí thức gắn bó lâu dài với Thủ đô, ông dành nhiều tâm huyết nghiên cứu lịch sử, văn hóa và con người Hà Nội. Ông từng là Chủ tịch Hội đồng biên soạn tổng tập “Ngàn năm văn hiến Thăng Long”, tham gia biên soạn bộ Bách khoa thư Hà Nội và trực tiếp thực hiện công trình về lịch sử khoa học xã hội và nhân văn của thành phố. (vnexpress.net)

Đây là những đóng góp có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo tồn ký ức văn hóa của một đô thị có lịch sử hàng nghìn năm.

Một thành phố không chỉ được tạo nên bởi đường phố, nhà cửa hay những công trình hiện đại. Thành phố còn được tạo nên bởi ký ức, con người, phong tục, tri thức và những giá trị được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Vũ Khiêu đã góp phần ghi lại một phần ký ức ấy bằng ngòi bút của mình.

Ông cũng là người đặc biệt nổi tiếng với khả năng viết câu đối, văn bia, văn tế và những thể văn cổ. Những tác phẩm ấy xuất hiện ở nhiều công trình văn hóa, di tích và địa phương. Với ông, viết văn bia hay câu đối không chỉ là sáng tác chữ nghĩa mà còn là một cách lưu giữ ký ức lịch sử và truyền tải những giá trị đạo lý của dân tộc. (Báo Tin Tức)

Nếu những người làm thông tấn đưa thông tin của hiện tại đến với công chúng, thì những công trình văn hóa của Vũ Khiêu lại góp phần đưa ký ức của quá khứ đến với các thế hệ sau.

Một bên là dòng thông tin đang vận động từng ngày.

Một bên là dòng ký ức cần được bảo tồn lâu dài.

Và trong cuộc đời Vũ Khiêu, hai dòng chảy ấy gặp nhau ở một điểm: khát vọng làm cho con người hiểu biết hơn về đất nước và chính mình.

Có lẽ vì thế mà dù đã rời công tác thông tấn từ lâu, ông vẫn có mối quan hệ sâu sắc với những người làm báo, làm thông tin. Tại lễ kỷ niệm 65 năm ngày thành lập Thông tấn xã Việt Nam năm 2010, ông đã tham dự và phát biểu, gặp gỡ các thế hệ cán bộ, phóng viên, biên tập viên của cơ quan thông tấn. Hình ảnh ấy cho thấy dấu ấn của ông trong lịch sử phát triển của ngành thông tấn vẫn được trân trọng. (Tin Tức Điện Tử Việt Nam)

Đối với các thế hệ cán bộ Thông tấn xã, một người từng giữ cương vị lãnh đạo cao cấp như Vũ Khiêu không chỉ là một nguyên cán bộ. Ông còn là một nhân chứng của những giai đoạn đầu tiên trong quá trình xây dựng nền thông tin cách mạng Việt Nam.

Ông đã chứng kiến thời kỳ thông tin còn được thực hiện trong điều kiện chiến tranh.

Ông chứng kiến sự trưởng thành của nền báo chí cách mạng.

Ông tham gia công tác tại Việt Nam Thông tấn xã trong những năm đầu hòa bình ở miền Bắc.

Và sau đó, ông tiếp tục theo dõi những bước chuyển mình của đất nước trong thời kỳ đổi mới.

Chính chiều dài lịch sử ấy khiến những suy ngẫm của ông về thông tin và văn hóa có một chiều sâu đặc biệt.

Vũ Khiêu cũng không chỉ đóng góp trong phạm vi quốc gia. Ông tham gia các hoạt động đối ngoại và giao lưu học thuật quốc tế, là một trong những người sáng lập Hội Xã hội học các nước xã hội chủ nghĩa, tham gia tổ chức nhiều hội thảo quốc tế liên quan đến UNESCO tại Việt Nam và các hoạt động nghiên cứu Nho giáo. (Báo Tin Tức)

Điều đó cho thấy hoạt động thông tin và văn hóa trong tư duy của ông luôn gắn với đối ngoại.

Một đất nước muốn được thế giới hiểu đúng cần có khả năng giới thiệu lịch sử, văn hóa và con người của mình.

Thông tin đối ngoại không chỉ là đưa tin về những sự kiện chính trị.

Đó còn là giới thiệu một nền văn hóa.

Là giải thích một lịch sử.

Là giúp bạn bè quốc tế hiểu về một dân tộc.

Với vốn hiểu biết sâu rộng về văn hóa Việt Nam và kinh nghiệm hoạt động quốc tế, Vũ Khiêu đã góp phần vào quá trình ấy bằng nhiều cách khác nhau.

Nhìn lại sự nghiệp của ông, có thể thấy một điểm nổi bật: ông luôn tìm cách kết nối tri thức với đời sống.

Ông không nghiên cứu để tạo ra những khái niệm xa rời thực tế.

Ông nghiên cứu để hiểu xã hội.

Ông viết để truyền đạt tri thức.

Ông hoạt động văn hóa để bảo tồn những giá trị của dân tộc.

Và trong lĩnh vực thông tấn, ông góp phần vào quá trình tổ chức, lãnh đạo một cơ quan thông tin quan trọng của đất nước.

Sức lao động của ông vì thế có một đặc điểm rất riêng: đó là sức lao động trí tuệ.

Có những giai đoạn ông làm việc trong điều kiện rất giản dị, thậm chí kham khổ. Những tư liệu về cuộc đời ông cho biết trong những năm tháng sung sức, ông từng sống trong một căn nhà cấp bốn nhỏ phía sau nhà Viễn Đông Bác Cổ và làm việc tới 16–20 giờ mỗi ngày. Từ đó, ông cho ra đời nhiều công trình có giá trị về văn hóa, triết học, đạo đức học, mỹ học và lịch sử tư tưởng. (Tin Tức Điện Tử Việt Nam)

Đó là một hình ảnh rất đặc biệt về người trí thức.

Không có phòng làm việc sang trọng.

Không có những điều kiện vật chất lý tưởng.

Chỉ có sách, giấy, bút và một trí óc không ngừng suy nghĩ.

Nhưng chính từ những điều giản dị ấy, những công trình lớn đã ra đời.

Đó cũng là lý do ông được nhiều người kính trọng như một tấm gương về tinh thần tự học và lao động sáng tạo không ngừng. (Vietnam+ (VietnamPlus))

Những đóng góp của Vũ Khiêu đã được Đảng và Nhà nước ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý. Ông nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I năm 1996, được phong tặng Danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới năm 2000, được trao Huân chương Độc lập hạng Nhất năm 2006 và danh hiệu Công dân ưu tú Thủ đô năm 2010. (VNANet)

Nhưng nếu chỉ nhìn vào những danh hiệu ấy thì chưa thể thấy hết giá trị của một cuộc đời.

Điều đáng quý hơn là ông đã dành phần lớn cuộc đời để làm việc.

Từ người làm công tác tuyên huấn trong kháng chiến, ông trở thành cán bộ lãnh đạo trong lĩnh vực thông tin.

Từ thông tin, ông đi sâu vào khoa học xã hội.

Từ khoa học xã hội, ông mở rộng sang văn hóa, mỹ học, đạo đức học và lịch sử tư tưởng.

Từ nghiên cứu trong nước, ông tham gia các hoạt động giao lưu học thuật quốc tế.

Mỗi chặng đường tưởng như khác nhau nhưng thực chất lại liên kết chặt chẽ với nhau.

Tất cả đều hướng tới một mục tiêu: nâng cao hiểu biết của con người và góp phần xây dựng đời sống tinh thần của đất nước.

Câu chuyện về Vũ Khiêu vì thế không chỉ là câu chuyện của một nhà khoa học hay một nhà văn hóa. Đó còn là câu chuyện của một người trí thức đã đi qua nhiều mặt trận của đời sống xã hội.

Có lúc ông đứng trên mặt trận tuyên truyền.

Có lúc ông đứng trong cơ quan thông tấn.

Có lúc ông đứng trên bục giảng.

Có lúc ông ngồi giữa những chồng sách để nghiên cứu.

Và có lúc ông cầm bút viết những câu đối, những văn bia cho các công trình văn hóa.

Dù ở đâu, ông cũng mang theo một tài sản đặc biệt: tri thức.

Đó là thứ tài sản càng sử dụng càng trở nên phong phú.

Càng chia sẻ càng có giá trị.

Và càng được truyền lại cho thế hệ sau thì càng sống lâu hơn người tạo ra nó.

Vũ Khiêu đã dành cả cuộc đời để tích lũy và truyền lại thứ tài sản ấy.

Khi ông qua đời ngày 30/9/2021, hưởng thọ 105 tuổi, đất nước tiễn biệt một trí thức lớn đã trải qua hơn một thế kỷ của lịch sử dân tộc. (vnexpress.net)

Một thế kỷ ấy bao gồm những năm tháng chiến tranh, hòa bình, xây dựng và đổi mới.

Và trong gần như tất cả những giai đoạn ấy, ông đều tìm được một cách để đóng góp.

Di sản của ông vì vậy không nằm ở một lĩnh vực duy nhất.

Đối với ngành thông tấn, đó là dấu ấn của một cán bộ lãnh đạo từng góp phần xây dựng cơ quan thông tin cách mạng trong những năm tháng đầu tiên.

Đối với khoa học xã hội, đó là vai trò của một trong những người đặt nền móng cho xã hội học Việt Nam.

Đối với văn hóa, đó là hàng trăm công trình nghiên cứu và những đóng góp sâu rộng cho việc tìm hiểu, bảo tồn và phát huy văn hiến dân tộc.

Đối với thông tin đối ngoại, đó là những hoạt động kết nối Việt Nam với các diễn đàn học thuật và văn hóa quốc tế.

Và đối với các thế hệ sau, đó là một tấm gương về tinh thần tự học, lao động bền bỉ và ý thức phụng sự đất nước.

Có thể nói, nếu những người làm thông tấn có nhiệm vụ đưa tin tức của hôm nay đến với xã hội, thì Vũ Khiêu còn làm một công việc rộng lớn hơn: ông góp phần giúp xã hội hiểu được ý nghĩa của những thông tin ấy trong dòng chảy lịch sử, văn hóa và tư tưởng của dân tộc.

Đó là giá trị đặc biệt trong sự nghiệp của ông.

Một bản tin có thể được đọc trong vài phút.

Một sự kiện có thể qua đi trong một ngày.

Nhưng một công trình nghiên cứu văn hóa có thể được đọc lại sau nhiều thập kỷ.

Một câu đối có thể còn trên một di tích hàng trăm năm.

Một tư tưởng có thể tiếp tục được tranh luận bởi nhiều thế hệ.

Đó là cách lao động trí tuệ tạo nên sức sống lâu dài.

Vũ Khiêu đã sống và làm việc theo cách ấy.

Ông đã đi qua cuộc đời bằng tri thức, bằng ngòi bút và bằng trách nhiệm của một người trí thức đối với đất nước.

Từ những con đường kháng chiến đến cơ quan thông tấn; từ những trang tin thời sự đến những công trình nghiên cứu văn hóa; từ khoa học xã hội đến những câu đối trên các di tích – tất cả tạo nên một hành trình thống nhất của một con người luôn hướng về dân tộc.

Và có lẽ, khi nhắc đến Anh hùng Lao động Vũ Khiêu, điều đáng nhớ nhất không chỉ là ông từng giữ cương vị Phó Tổng Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam, cũng không chỉ là những danh hiệu cao quý ông được trao tặng. Điều đáng nhớ nhất là hình ảnh một trí thức đã dành hơn một thế kỷ để học tập, nghiên cứu, viết và cống hiến.

Ông cho thấy rằng thông tin, văn hóa và tri thức tuy là những lĩnh vực khác nhau nhưng đều có thể gặp nhau ở một điểm: phục vụ con người và phục vụ đất nước.

Và chính từ những đóng góp bền bỉ ấy, Vũ Khiêu đã để lại một dấu ấn đặc biệt trong lịch sử thông tấn, văn hóa và khoa học xã hội Việt Nam hiện đại – một dấu ấn của trí tuệ, trách nhiệm và tinh thần lao động không ngừng nghỉ.