Vũ Năng An – từ cánh cổng Phủ Khâm sai đến bức chân dung đầu tiên của Chủ tịch nước

Ngày 19 tháng 8 năm 1945, Hà Nội không còn là thành phố của những người đứng bên lề chờ đợi.

Từ các khu phố, nhà máy và vùng ngoại thành, những đoàn người mang theo cờ đỏ sao vàng tiến về Nhà hát Lớn. Trong dòng người đang cuộn chảy ấy có một người thợ ảnh 29 tuổi tên Vũ Năng An.

Ông không đứng ở một vị trí được chuẩn bị sẵn. Cũng không có ai báo trước chính xác rằng lịch sử sẽ diễn ra ở đâu, vào thời điểm nào. Người thợ ảnh phải tự mình đi theo sự kiện, quan sát và lựa chọn khoảnh khắc cần được giữ lại.

Vũ Năng An sinh ngày 15 tháng 5 năm 1916 tại thành phố Nam Định. Ông từng học và làm nghề chụp ảnh ở Sài Gòn trước khi trở ra Bắc. Khi Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, ông đang làm việc tại hiệu Photo Atelier ở Hà Nội.

Chiếc máy ảnh lúc ấy không chỉ là công cụ kiếm sống. Trong tay Vũ Năng An, nó trở thành phương tiện ghi lại một đất nước đang chuyển mình.

Sau cuộc mít tinh tại Nhà hát Lớn, quần chúng cách mạng tiến về Phủ Khâm sai Bắc Kỳ, cơ quan đại diện cao nhất của chính quyền cũ ở miền Bắc. Vũ Năng An tiếp tục hòa vào đoàn người.

Trước cánh cổng Phủ Khâm sai, ông ghi lại hình ảnh quần chúng cách mạng tràn vào tiếp quản cơ quan đầu não của chính quyền cũ. Không phải một đội quân xa lạ mà chính là công nhân, thanh niên, phụ nữ và những người dân bình thường đang bước qua cánh cổng vốn tượng trưng cho quyền lực cai trị.

Bức ảnh của Vũ Năng An đã giữ lại giây phút chính quyền trở về tay nhân dân.

Trong khuôn hình ấy, không có một nhân vật duy nhất đứng làm trung tâm. Nhân vật chính là đám đông. Những cánh tay, lá cờ và bước chân cùng hướng về phía trước tạo nên hình ảnh về sức mạnh của quần chúng trong cuộc Tổng khởi nghĩa.

Ông còn ghi lại lá cờ đỏ sao vàng khổng lồ được buông xuống từ nóc Nhà hát Lớn Hà Nội. Bức ảnh này sau đó được sử dụng trên trang đầu một số báo Cứu Quốc, trở thành một trong những hình ảnh tiêu biểu của mùa thu cách mạng.

Nhưng nhiệm vụ đặc biệt nhất của Vũ Năng An đến sau ngày nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời.

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập. Lần đầu tiên, nhân dân được nhìn thấy vị Chủ tịch của nước Việt Nam mới. Tuy nhiên, đất nước khi ấy vẫn chưa có một bức chân dung chính thức, rõ ràng của Người để sử dụng trong công tác đối nội và đối ngoại.

Nha Tuyên truyền triệu tập đại diện của 32 hiệu ảnh ở Hà Nội để lựa chọn người thực hiện nhiệm vụ này. Thay vì chỉ định sẵn, các đại diện bầu ra sáu người. Vũ Năng An, khi ấy là người của hiệu Photo Atelier, là một trong sáu nhiếp ảnh gia được chọn.

Ngày 3 tháng 9 năm 1945, chỉ một ngày sau lễ Độc lập, ông được vào chụp ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Phía sau công việc tưởng như thông thường ấy là một yêu cầu mang ý nghĩa quốc gia. Hình ảnh được tạo ra không còn chỉ để lưu niệm. Nó phải giới thiệu với đồng bào và thế giới gương mặt người đứng đầu Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa thành lập.

Trong số những tấm ảnh được chụp, bức chân dung nhìn thẳng của Vũ Năng An được lựa chọn sử dụng. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký tặng ảnh này cho nhiều chính khách và bạn bè quốc tế. Hình ảnh ấy cũng trở thành một trong những nguyên mẫu được sử dụng trên giấy bạc của nước Việt Nam mới.

Một người thợ ảnh từng đi theo đoàn quần chúng tiến vào Phủ Khâm sai nay lại được giao ghi lại gương mặt của vị Chủ tịch đầu tiên.

Hai sự kiện chỉ cách nhau ít ngày nhưng chứa đựng cả một bước chuyển lớn của lịch sử. Ngày 19 tháng 8, Vũ Năng An chụp nhân dân giành chính quyền. Đầu tháng 9, ông chụp người đại diện cho chính quyền cách mạng ấy.

Sau khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, Vũ Năng An rời Hà Nội, đi theo cách mạng và trở thành nhiếp ảnh của Bộ Tổng Chỉ huy.

Năm 1950, ông có mặt trong Chiến dịch Biên giới. Trên đỉnh núi Báo Đông, ông chụp được khoảnh khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh cầm ống nhòm quan sát mặt trận Đông Khê. Bức ảnh có bố cục chặt chẽ: phía trước là Người đang chăm chú nhìn về chiến trường; phía sau là những lớp núi nối tiếp nhau ở vùng biên giới.

Đây trở thành một trong những tác phẩm nhiếp ảnh nổi tiếng nhất về Chủ tịch Hồ Chí Minh trong kháng chiến. Cụm tượng đài “Chủ tịch Hồ Chí Minh quan sát mặt trận Đông Khê” trên núi Báo Đông về sau được xây dựng dựa trên chính hình ảnh ấy.

Bức ảnh cũng góp phần đưa Vũ Năng An đến với Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật đợt đầu tiên năm 1996.

Từ năm 1954, ông chuyển sang lĩnh vực điện ảnh. Vũ Năng An tham gia hỗ trợ đạo diễn Liên Xô Roman Karmen thực hiện bộ phim tài liệu Việt Nam trên đường thắng lợi. Ông còn tham gia sản xuất nhiều tác phẩm như Cây tre Việt Nam, Những bức thư gửi từ Việt Nam và Cải cách ruộng đất.

Từ năm 1961 đến năm 1979, ông lần lượt giữ chức Phó Giám đốc rồi Giám đốc Xưởng phim truyện Việt Nam, góp phần xây dựng nền điện ảnh cách mạng trong những năm chiến tranh.

Ông qua đời đêm 7 tháng 7 năm 2004.

Vũ Năng An để lại những tấm ảnh không chỉ có giá trị vì kỹ thuật hay bố cục. Giá trị lớn nhất của chúng nằm ở chỗ người chụp đã đứng đúng nơi, vào đúng thời điểm và ý thức được trách nhiệm của mình trước lịch sử.

Nếu không có những người như ông, ký ức về Cách mạng Tháng Tám có thể chỉ còn hiện diện qua lời kể và những trang văn bản. Nhờ những khuôn hình được gìn giữ, thế hệ sau có thể nhìn thấy lá cờ phủ xuống Nhà hát Lớn, đoàn người tiến qua cổng Phủ Khâm sai và gương mặt của vị Chủ tịch nước trong những ngày đầu độc lập.

Vũ Năng An không cầm vũ khí trong những khoảnh khắc ấy.

Ông cầm máy ảnh.

Nhưng mỗi lần màn trập khép lại, một phần lịch sử được giữ lại cho mai sau.