VŨ NĂNG AN VÀ KỶ NIỆM BỨC ẢNH CHÂN DUNG ĐẦU TIÊN VỀ CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Trong ngày lịch sử vĩ đại 2-9-1945, lần đầu tiên giới nhiếp ảnh Việt Nam được chụp ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh đang trịnh trọng đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa...
Trong ngày lịch sử vĩ đại 2-9-1945, lần đầu tiên giới nhiếp ảnh Việt Nam được chụp ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh đang trịnh trọng đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa. Song, cũng vì không lên được lễ đài và không có ống kính chụp xa, hôm đó không một nhà nhiếp ảnh nào có được bức ảnh cận cảnh đặc tả về vị Chủ tịch đầu tiên tại Quảng trường Ba Đình mùa Thu lịch sử. Dẫu sao, trên những bức ảnh toàn cảnh lễ đài, nhân dân ta và bạn bè khắp năm châu lần đầu đã nhận ra hình dáng vị lãnh tụ tối cao. Sau sự kiện đó không lâu, do yêu cầu của cách mạng, một số nhà nhiếp ảnh đang hoạt động tại thủ đô Hà Nội được cử vào Phủ Chủ tịch chụp ảnh chân dung Người.
Bức chân dung đầu tiên về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ảnh: Vũ Năng An. Vũ Năng An, tác giả bức ảnh chân dung được chọn và phổ biến rộng rãi, kể lại:“Anh Trần Kim Xuyến, phụ trách Nha Tuyên truyền Việt Nam đã triệu tập 32 đại diện của các hiệu ảnh Hà Nội về họp tại trụ sở của Nha ở phố Đinh Lễ. Trong không khí cởi mở, anh Trần Kim Xuyến nói rằng, việc chụp ảnh chân dung của vị Chủ tịch nước được tiến hành một cách dân chủ, nghĩa là 32 vị đại diện sẽ cử ra 6 người đi chụp, chứ Nha Tuyên truyền không “độc quyền” cử đích danh ai cả. Nhưng cũng có người tỏ ra ngần ngại vì sợ chụp không thành công và lại được biết Cụ Hồ cũng từng là thợ chụp ảnh thì rất khó chụp. Sau cùng, có 6 người được cử đi, gồm có: Đại diện hiệu Hương Ký, hiệu Khánh Ký, ông Hựu, tôi (Vũ Năng An, làm việc ở hiệu Photo Atơ-li-e Hà Nội) và hai người nữa.Đúng 2 giờ chiều của ngày đầu tuần thứ hai mùa thu tháng 9-1945, chúng tôi mang theo dụng cụ để chụp bằng ánh sáng đèn chứ không thể chụp “flash”. Từ cửa chính, chúng tôi được dẫn lên tầng 2, vào một buồng trống. Những người khác mang máy rất to, khá náo nhiệt. Tôi mang nhẹ, nhưng nghĩ rằng phải rất chủ động về ánh sáng. Chừng 5 phút sau, Bác Hồ xuất hiện. Tôi nhớ như in: Người mặc quần soóc, áo ka-ki đơn sơ, trong có áo sơ mi cài cúc và đi giày vải màu chàm. Mọi người đều ngạc nhiên khi nhìn thấy vị Chủ tịch nước bình dị như một lão nông. Tôi đã từng nghe về lãnh tụ Hồ Chí Minh, song không tài nào hình dung ra hình ảnh Người. Ấn tượng thị giác của tôi đã rõ nét gương mặt của Bác có vầng trán rộng với những đường gân hằn rõ hai bên thái dương, có bộ râu thưa, đặc biệt là đôi mắt sáng lạ thường trên hai gò má gầy, với phong độ giản dị nhưng rất đỗi tự nhiên của Người, không chỉ ở bộ quần áo ka-ki và đôi giày vải màu chàm.Nhà nhiếp ảnh Vũ Năng An, trong giờ phút ấy, điều khiển máy và đèn chụp, đã cố gắng nhìn thật tinh những nét nhân hậu và quắc thước tượng hình ở gương mặt của Người. Ông An kể rằng, khi bước ra, Bác tươi cười nói:- Chào các chú, cảm ơn các chú! Thế nào, làm ăn có tốt không?Cũng như mọi người, ông An chỉ vâng dạ một cách lễ phép, trong lòng đang lo không biết chụp Bác có đạt yêu cầu không. Bác Hồ nói tiếp:- Các chú có cả thảy 6 người. Bác đề nghị thế này: Mỗi chú chụp 5 phút, 6 người hết nửa tiếng. Bác chỉ có chừng ấy thời gian.Ai cũng đòi chụp trước. Ông An bình tĩnh chụp sau, vì còn để nghiên cứu cho kỹ. Ông nghĩ: 5 phút không nhiều, phải cố chụp được 3 ảnh. Những người khác chụp xong còn đứng lại xem chụp. Khi ông An chuẩn bị ánh sáng, họ xô vào, rất ảnh hưởng đến công việc của ông. Bác Hồ rất nghiêm. Người có vẻ khó chịu về cảnh xô đẩy kia, nhưng lại nhìn ông An mỉm cười như khích lệ. Ông An chụp đúng 3kiểu. Ông nghĩ: Nếu xin Bác một kiểu nữa thì chắc Bác cũng cho thôi, xong ông không muốn lợi dụng lòng tốt của Người, ông nhỏ nhẹ thưa: Chúng cháu đã chụp xong, xin cảm ơn Bác!Bác gật đầu có vẻ hài lòng: Thôi, về làm cho tốt nhé!Trở về hiệu ảnh, ông tráng phim ngay, được hai kiểu còn một kiểu bị rung. Cả hai kiểu đều được chấp nhận. Tấm ảnh nhìn thẳng được phóng to có điều đặc biệt, nhìn vào mắt Bác như có hai con ngươi, Bác đã chọn tấm này để gửi tặng các bạn bè quốc tế. Ông An được vinh dự đưa ảnh lên để Bác đề tặng cho các bạn của Người. Ông nhớ phía sau ảnh tặng các đồng chí Mô-rít Tô-rê, Ca-sanh, Cu-tuy-ri-ê, Đuy-clô…, Người ghi: “Với tất cả trái tim”và ký tên.Tấm ảnh này được in ra, phổ biến nhanh, thực sự đáp ứng lòng mong mỏi của toàn dân tộc khi được thấy vị lãnh tụ kính yêu. Ở bức chân dung này, tóc Người chưa bạc lắm, đôi mắt sáng ngời, chùm râu đen thân thương trên gương mặt gầy, vầng trán rộng…Báo Quân đội nhân dân số ra ngày 24-8-1995 có đăng bài “Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh trên cao nguyên Phiêng Sa” kể lại một chuyện về tình cảm của nhân dân Lào đối với Bác Hồ khi họ được chiêm ngưỡng bức ảnh chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh sau Cách mạng Tháng Tám 1945. Ông Thống Lý ở Phiêng Sa đã phát hiện ra mắt của Hồ Chủ tịch như có hai con ngươi, ông nói: “Mắt Hồ Chủ tịch có hai con ngươi, khác người thường, Người hiểu thấu khát vọng của mọi người dân, bất kể người đó là dân tộc nào”.Câu chuyện về “Mắt Bác Hồ có hai con ngươi” cũng từng lưu truyền nhiều năm trong nhân dân ta. Tác giả tấm ảnh này, ông Vũ Năng An đã giải thích rằng, trên đôi mắt Người có hai điểm sáng là do ảnh chiếu tạo hình của hai đèn tụ quang tăng điện thế.
Bức chân dung đầu tiên về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ảnh: Vũ Năng An. Vũ Năng An, tác giả bức ảnh chân dung được chọn và phổ biến rộng rãi, kể lại:“Anh Trần Kim Xuyến, phụ trách Nha Tuyên truyền Việt Nam đã triệu tập 32 đại diện của các hiệu ảnh Hà Nội về họp tại trụ sở của Nha ở phố Đinh Lễ. Trong không khí cởi mở, anh Trần Kim Xuyến nói rằng, việc chụp ảnh chân dung của vị Chủ tịch nước được tiến hành một cách dân chủ, nghĩa là 32 vị đại diện sẽ cử ra 6 người đi chụp, chứ Nha Tuyên truyền không “độc quyền” cử đích danh ai cả. Nhưng cũng có người tỏ ra ngần ngại vì sợ chụp không thành công và lại được biết Cụ Hồ cũng từng là thợ chụp ảnh thì rất khó chụp. Sau cùng, có 6 người được cử đi, gồm có: Đại diện hiệu Hương Ký, hiệu Khánh Ký, ông Hựu, tôi (Vũ Năng An, làm việc ở hiệu Photo Atơ-li-e Hà Nội) và hai người nữa.Đúng 2 giờ chiều của ngày đầu tuần thứ hai mùa thu tháng 9-1945, chúng tôi mang theo dụng cụ để chụp bằng ánh sáng đèn chứ không thể chụp “flash”. Từ cửa chính, chúng tôi được dẫn lên tầng 2, vào một buồng trống. Những người khác mang máy rất to, khá náo nhiệt. Tôi mang nhẹ, nhưng nghĩ rằng phải rất chủ động về ánh sáng. Chừng 5 phút sau, Bác Hồ xuất hiện. Tôi nhớ như in: Người mặc quần soóc, áo ka-ki đơn sơ, trong có áo sơ mi cài cúc và đi giày vải màu chàm. Mọi người đều ngạc nhiên khi nhìn thấy vị Chủ tịch nước bình dị như một lão nông. Tôi đã từng nghe về lãnh tụ Hồ Chí Minh, song không tài nào hình dung ra hình ảnh Người. Ấn tượng thị giác của tôi đã rõ nét gương mặt của Bác có vầng trán rộng với những đường gân hằn rõ hai bên thái dương, có bộ râu thưa, đặc biệt là đôi mắt sáng lạ thường trên hai gò má gầy, với phong độ giản dị nhưng rất đỗi tự nhiên của Người, không chỉ ở bộ quần áo ka-ki và đôi giày vải màu chàm.Nhà nhiếp ảnh Vũ Năng An, trong giờ phút ấy, điều khiển máy và đèn chụp, đã cố gắng nhìn thật tinh những nét nhân hậu và quắc thước tượng hình ở gương mặt của Người. Ông An kể rằng, khi bước ra, Bác tươi cười nói:- Chào các chú, cảm ơn các chú! Thế nào, làm ăn có tốt không?Cũng như mọi người, ông An chỉ vâng dạ một cách lễ phép, trong lòng đang lo không biết chụp Bác có đạt yêu cầu không. Bác Hồ nói tiếp:- Các chú có cả thảy 6 người. Bác đề nghị thế này: Mỗi chú chụp 5 phút, 6 người hết nửa tiếng. Bác chỉ có chừng ấy thời gian.Ai cũng đòi chụp trước. Ông An bình tĩnh chụp sau, vì còn để nghiên cứu cho kỹ. Ông nghĩ: 5 phút không nhiều, phải cố chụp được 3 ảnh. Những người khác chụp xong còn đứng lại xem chụp. Khi ông An chuẩn bị ánh sáng, họ xô vào, rất ảnh hưởng đến công việc của ông. Bác Hồ rất nghiêm. Người có vẻ khó chịu về cảnh xô đẩy kia, nhưng lại nhìn ông An mỉm cười như khích lệ. Ông An chụp đúng 3kiểu. Ông nghĩ: Nếu xin Bác một kiểu nữa thì chắc Bác cũng cho thôi, xong ông không muốn lợi dụng lòng tốt của Người, ông nhỏ nhẹ thưa: Chúng cháu đã chụp xong, xin cảm ơn Bác!Bác gật đầu có vẻ hài lòng: Thôi, về làm cho tốt nhé!Trở về hiệu ảnh, ông tráng phim ngay, được hai kiểu còn một kiểu bị rung. Cả hai kiểu đều được chấp nhận. Tấm ảnh nhìn thẳng được phóng to có điều đặc biệt, nhìn vào mắt Bác như có hai con ngươi, Bác đã chọn tấm này để gửi tặng các bạn bè quốc tế. Ông An được vinh dự đưa ảnh lên để Bác đề tặng cho các bạn của Người. Ông nhớ phía sau ảnh tặng các đồng chí Mô-rít Tô-rê, Ca-sanh, Cu-tuy-ri-ê, Đuy-clô…, Người ghi: “Với tất cả trái tim”và ký tên.Tấm ảnh này được in ra, phổ biến nhanh, thực sự đáp ứng lòng mong mỏi của toàn dân tộc khi được thấy vị lãnh tụ kính yêu. Ở bức chân dung này, tóc Người chưa bạc lắm, đôi mắt sáng ngời, chùm râu đen thân thương trên gương mặt gầy, vầng trán rộng…Báo Quân đội nhân dân số ra ngày 24-8-1995 có đăng bài “Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh trên cao nguyên Phiêng Sa” kể lại một chuyện về tình cảm của nhân dân Lào đối với Bác Hồ khi họ được chiêm ngưỡng bức ảnh chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh sau Cách mạng Tháng Tám 1945. Ông Thống Lý ở Phiêng Sa đã phát hiện ra mắt của Hồ Chủ tịch như có hai con ngươi, ông nói: “Mắt Hồ Chủ tịch có hai con ngươi, khác người thường, Người hiểu thấu khát vọng của mọi người dân, bất kể người đó là dân tộc nào”.Câu chuyện về “Mắt Bác Hồ có hai con ngươi” cũng từng lưu truyền nhiều năm trong nhân dân ta. Tác giả tấm ảnh này, ông Vũ Năng An đã giải thích rằng, trên đôi mắt Người có hai điểm sáng là do ảnh chiếu tạo hình của hai đèn tụ quang tăng điện thế.
