Vũ Thu Phương: Một mùa Xuân cứu đói (ĐỀN NHÀ BÀ - HỒ CỔ LỄ - PHƯỜNG HOÀNG QUẾ- TP QUẢNG NINH)

Một Mùa Xuân Cứu Đói

Bên bờ phía Bắc hồ Cổ Lễ, thuộc thôn Tràng Bạch, xã Hoàng Quế (nay là phường Hoàng Quế, TP Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh), có một ngôi đền nhỏ mang tên Đền Nhà Bà. Ít ai biết rằng, nơi đây còn lưu giữ câu chuyện cảm động về tấm lòng nhân hậu của một người phụ nữ cách đây hơn bốn thế kỷ.

Chuyện kể rằng, vào khoảng năm 1608, thời Hậu Lê, khi Yên Tử đã trở thành trung tâm Phật giáo và danh thắng nổi tiếng cả nước, vua quan trong triều hằng năm đều về đây lễ bái. Trong dòng người thành kính ấy, luôn có bà Vũ Thị Phương - một người phụ nữ đức độ, quê ở làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, phủ Phụng Thiên xưa (nay thuộc huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên). Năm đó, bà cùng chồng là Đoàn Chính Trực, một vị quan trong triều, về Yên Tử lễ chùa cầu tự.

Trên đường đi qua các xã Nội Hoàng, Trung Lương, Nam Mẫu (nay là các xã thuộc Đông Triều và Uông Bí), bà chứng kiến một cảnh tượng đau lòng: dân chúng đói kém, xơ xác vì mất mùa. Sử sách ghi lại rằng năm ấy, "dân trong nước bị đói to", người chết đói nằm gối lên nhau khắp các huyện Đông Triều, Giáp Sơn. Nhìn những đứa trẻ gầy gò, những cụ già run rẩy bên bờ hồ, bà không cầm được nước mắt.

Với tấm lòng bao dung của người phụ nữ đã từng trải qua những tháng ngày gian khó, bà Vũ Thị Phương quyết định bỏ ra bốn dật hoàng kim (mỗi dật 12 lạng) để cứu trợ cho dân nghèo ba xã. Số vàng ấy không chỉ giúp người dân qua cơn đói khát mà còn thắp lên niềm tin, cho họ sức mạnh để tiếp tục cày cấy, mưu sinh.

Nhờ ơn sâu nghĩa cả của bà, nhân dân ba xã dần vượt qua cảnh mất mùa đói kém. Khi bà mất, nhân dân Nội Hoàng đã đóng góp công của, chặt tre đan vách dựng lên một ngôi đền nhỏ bên hồ Cổ Lễ để thờ phụng, tôn tên thụy của bà là Ngân Tử. Sau này, dân làng tôn bà là nhân thần, rước bài vị của bà và chồng bà về chùa Hoa Yên trên Yên Tử để thờ phụng, đồng thời cho khắc bia đá dựng vào năm Quý Mão (1723) để lưu truyền mãi mãi công đức của bà.

Ngôi đền nhỏ bé ấy trải qua bao thăng trầm lịch sử. Thời thuộc Pháp, quân Pháp đã phá toàn bộ đền để lập "vành đai trắng". Đến năm 1993, nhân dân xã Hoàng Quế đã phục dựng lại ngôi đền ngay trên nền cũ. Năm 2003, đền được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, và nhân dân đã xây dựng lại ngôi đền năm gian khang trang với hậu cung thờ bà Vũ Thị Phương.

Hằng năm, cứ đến ngày mồng 3 đến mồng 6 tháng Giêng âm lịch, nhân dân tổ chức lễ hội Đền Nhà Bà - Hồ Cổ Lễ để tưởng nhớ công đức của bà. Ngày nay, khi đứng bên hồ Cổ Lễ, nhìn ngôi đền nhỏ soi bóng xuống mặt nước, chúng ta vẫn cảm nhận được hơi ấm của một tấm lòng nhân hậu - tấm lòng của người phụ nữ Việt Nam suốt bốn thế kỷ vẫn được nhân dân khắc ghi, như một biểu tượng đẹp về lòng từ bi và sự sẻ chia trong đạo lý "lá lành đùm lá rách" của dân tộc.