VŨ XUÂN THIỀU – NGƯỜI PHI CÔNG MIG-21 VÀ CHIẾC B-52 TRONG ĐÊM 28-12-1972

Thời kỳ lịch sử

Đêm 28-12-1972 – Chiến dịch “Hà Nội – Điện Biên Phủ trên không”, kháng chiến chống Mỹ.
PHẦN I – TỪ GIẢNG ĐƯỜNG ĐẾN BUỒNG LÁI MIG-21

Vũ Xuân Thiều sinh năm 1945 tại Nam Định, lớn lên ở phố Đặng Dung, Hà Nội.

Năm 1965, khi đang học năm thứ ba Trường Đại học Bách khoa, chàng sinh viên ấy trúng tuyển đào tạo phi công.

Đó là một bước ngoặt lớn.

Từ giảng đường đại học, ông bước vào con đường của một người lính bay.

Năm 1968, sau khi hoàn thành khóa học và huấn luyện bay tại Liên Xô, Vũ Xuân Thiều trở về nước.

Ông được điều về đơn vị chuyên bay và chiến đấu ban đêm – nơi tập hợp những phi công có trình độ kỹ thuật, chiến thuật cao và bản lĩnh vững vàng.

Chiến đấu ban đêm đã khó.

Đánh B-52 vào ban đêm còn khó hơn.

Trong bóng tối, phi công không nhìn thấy chiến trường như trên mặt đất.

Không có những đường hào để ẩn nấp.

Không có núi rừng che chắn.

Chỉ có bầu trời đen, chiếc MiG-21 và những tín hiệu dẫn đường từ sở chỉ huy.

Phía trước có thể là những chiếc F-4 bảo vệ đội hình.

Xa hơn nữa là B-52 – những “pháo đài bay” khổng lồ đang hướng về miền Bắc.

Và người phi công phải tìm cách xuyên qua tất cả để tiếp cận mục tiêu.

Vũ Xuân Thiều đã được rèn luyện cho chính những nhiệm vụ như vậy.

Những năm tháng ấy không chỉ cho ông kỹ năng điều khiển máy bay.

Nó còn hình thành ở người phi công một quyết tâm rất rõ:

Nếu đã cất cánh, phải tìm cách hoàn thành nhiệm vụ.

Chú thích ảnh: Anh hùng, liệt sĩ, phi công Vũ Xuân Thiều – người đã hy sinh trong trận đánh B-52 đêm 28-12-1972.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; tư liệu Không quân nhân dân Việt Nam.

PHẦN II – NHỮNG ĐÊM B-52 TRÊN BẦU TRỜI MIỀN BẮC

Tháng 12 năm 1972.

Miền Bắc bước vào những ngày chiến tranh đặc biệt ác liệt.

Mỹ mở cuộc tập kích đường không chiến lược bằng lực lượng B-52 và máy bay chiến thuật vào Hà Nội, Hải Phòng cùng nhiều mục tiêu quan trọng.

Những chiếc B-52 bay thành đội hình.

Phía dưới là các trận địa phòng không.

Trên bầu trời là những chiếc MiG-21.

Mỗi lực lượng có một nhiệm vụ.

Tên lửa phòng không tìm cách đánh B-52 từ mặt đất.

Pháo cao xạ bảo vệ những khu vực trọng yếu.

Ra-đa theo dõi và dẫn đường.

Còn Không quân phải tìm cách đưa những chiếc MiG-21 vượt qua hàng rào máy bay bảo vệ để tiếp cận B-52.

Đêm 27-12, phi công Phạm Tuân đã bắn rơi một B-52.

Đêm hôm sau, đến lượt Vũ Xuân Thiều trực chiến.

Cuộc chiến vẫn chưa kết thúc.

Đêm 28-12, Mỹ tiếp tục sử dụng một lực lượng lớn B-52 cùng máy bay chiến thuật hộ tống đánh phá miền Bắc. Báo Quân đội nhân dân ghi nhận riêng đêm này Mỹ huy động 60 lần chiếc B-52, 50 lần chiếc máy bay chiến thuật và 6 lần chiếc F-111.

Trong bóng tối ấy, tại sân bay dã chiến Cẩm Thủy, một chiếc MiG-21 đang chờ.

Người ngồi trong buồng lái là Vũ Xuân Thiều.

Ông biết mình sắp đối diện với mục tiêu nguy hiểm nhất.

B-52.

6

Chú thích ảnh: Máy bay B-52 trong cuộc tập kích đường không chiến lược tháng 12-1972 và máy bay MiG-21 của Không quân nhân dân Việt Nam.

Nguồn: Tư liệu lịch sử về Chiến thắng “Hà Nội – Điện Biên Phủ trên không”; Báo Quân đội nhân dân.

PHẦN III – 21 GIỜ 41 PHÚT

21 giờ 41 phút.

Lệnh xuất kích được truyền xuống.

Vũ Xuân Thiều điều khiển chiếc MiG-21 rời đường băng dã chiến Cẩm Thủy.

Không có ánh sáng rực rỡ.

Không có một sân bay lớn phía trước.

Chỉ có đường băng bằng đất và màn đêm.

Chiếc MiG-21 lao lên.

Theo phương án tác chiến, sở chỉ huy dẫn ông bay dọc khu vực biên giới Việt – Lào, vòng phía sau đội hình B-52 rồi tiếp cận mục tiêu từ hướng Tây Bắc.

Đó là một chuyến bay đặc biệt nguy hiểm.

Phi công phải bay thấp hơn mục tiêu, lách theo địa hình núi trong bóng tối, đồng thời giữ liên lạc với sở chỉ huy.

Mọi trao đổi đều rất ngắn.

Rất chính xác.

Không được nói thừa.

Không được để lộ ý đồ.

Và rồi—

mục tiêu xuất hiện.

Từ trong bóng tối, Vũ Xuân Thiều phát hiện đội hình B-52.

Chiếc MiG-21 tiếp cận.

Khoảng cách ngày càng rút ngắn.

Phía trước là “pháo đài bay”.

Phía sau là những máy bay tiêm kích bảo vệ.

Và chỉ trong vài giây, người phi công phải đưa ra quyết định.

Nếu tiếp tục vượt qua rồi quay lại, đối phương có thể phát hiện.

Nếu công kích ngay, cự ly quá gần sẽ cực kỳ nguy hiểm.

Nhưng mục tiêu đã ở trước mặt.

Vũ Xuân Thiều xin phép công kích.

Sở chỉ huy đồng ý.

Chiếc MiG-21 lao vào vị trí phóng.

Chú thích ảnh: Sân bay dã chiến Cẩm Thủy, Thanh Hóa – nơi Vũ Xuân Thiều xuất kích đêm 28-12-1972.

Nguồn: Tư liệu Quân chủng Phòng không – Không quân; Báo Quân đội nhân dân.

PHẦN IV – HAI QUẢ TÊN LỬA

Khoảng cách đã rất gần.

Vũ Xuân Thiều đưa B-52 vào vị trí ngắm.

Tên lửa thứ nhất rời cánh.

Rồi—

quả thứ hai.

Hai vệt lửa xé màn đêm.

Mục tiêu trúng đạn.

Chiếc B-52 bốc cháy.

Đó là khoảnh khắc chiến thắng.

Nhưng cũng là khoảnh khắc bi thương bắt đầu.

Khoảng cách giữa chiếc MiG-21 và B-52 quá gần.

Tốc độ quá lớn.

Quầng lửa của chiếc B-52 đã ở ngay phía trước.

Vũ Xuân Thiều không còn đủ khoảng cách để thoát ly an toàn.

Theo tài liệu của Quân chủng Phòng không – Không quân được Báo Quân đội nhân dân dẫn lại, ông đã hy sinh sau khi bắn cháy chiếc B-52 ở cự ly quá gần.

Một số hồi ký và tư liệu khác mô tả rằng sau khi phóng tên lửa, ông đã lao chiếc MiG-21 vào chiếc B-52 để bảo đảm tiêu diệt mục tiêu.

Điểm thống nhất giữa các nguồn là:

B-52 bị tiêu diệt và Vũ Xuân Thiều đã hy sinh ngay trong trận đánh.

Đó là điều không thể phủ nhận.

Trên màn hình sở chỉ huy, tín hiệu của chiếc MiG-21 biến mất.

Cùng lúc đó, tín hiệu của chiếc B-52 cũng biến mất.

Một khoảng lặng.

Những người đang theo dõi trận đánh hiểu rằng:

Thiều đã không trở về.

Nhưng ông đã hoàn thành nhiệm vụ.

Một chiếc B-52 bị hạ.

Một người phi công nằm lại giữa bầu trời Tây Bắc.

Chú thích ảnh: Tái hiện trận đánh của Vũ Xuân Thiều với B-52 đêm 28-12-1972. Đây là hình ảnh minh họa/tái hiện, không phải ảnh chụp trực tiếp khoảnh khắc không chiến.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; tư liệu Quân chủng Phòng không – Không quân.

PHẦN V – TẠ KHOA, NƠI NGƯỜI PHI CÔNG NẰM LẠI

Sáng hôm sau.

Tin tức từ Sơn La báo về.

Một chiếc B-52 đã rơi.

Gần đó là một chiếc MiG-21.

Khu vực được xác định tại xã Tạ Khoa, huyện Yên Châu, Sơn La.

Các phi công trong đơn vị được lệnh tìm đến hiện trường.

Chiếc MiG-21 của Vũ Xuân Thiều nằm không xa nơi chiếc B-52 rơi.

Một trận không chiến giữa trời đêm đã để lại dấu tích trên mặt đất.

Người phi công trẻ không trở về.

Đơn vị và nhân dân địa phương tổ chức an táng ông tại Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Sơn La.

Ở Hà Nội, gia đình ông chờ tin.

Những người thân biết rằng công việc của ông nguy hiểm.

Nhưng có lẽ không ai muốn nghĩ rằng một ngày nào đó sẽ phải nhận tin ông hy sinh.

Trên bàn thờ gia đình, thời gian dường như dừng lại ở một khoảnh khắc.

Theo tư liệu Quân đội nhân dân, gia đình Vũ Xuân Thiều còn lưu giữ nhiều kỷ vật của ông, trong đó có những tài liệu, sách báo viết về chiến công và một mảnh xác B-52 được đơn vị gửi tặng. Chiếc đồng hồ được Quân chủng tặng gia đình được đặt cố định ở 9 giờ 45 phút, thời điểm trận đánh kết thúc và người phi công anh dũng hy sinh.

Một chiếc đồng hồ.

Một thời khắc.

Một cuộc đời.

21 giờ 45 phút.

Từ đó trở thành một mốc thời gian không thể quên đối với gia đình và đồng đội Vũ Xuân Thiều.

Chú thích ảnh: Tư liệu về gia đình, kỷ vật và nơi an táng Vũ Xuân Thiều. Ông được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Sơn La sau trận đánh đêm 28-12-1972.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; tư liệu gia đình và Quân chủng Phòng không – Không quân.

PHẦN VI – “QUẢ TÊN LỬA THỨ BA”

Trước trận đánh cuối cùng, Vũ Xuân Thiều từng nói một câu mà sau này trở thành lời được nhắc lại nhiều lần trong các tư liệu về ông:

Nếu bắn mà B-52 không rơi tại chỗ, ông sẽ xin lao thẳng vào nó.

Đó không phải một câu nói được thốt ra trong khoảnh khắc bốc đồng.

Nó xuất hiện trong quá trình bộ đội không quân rút kinh nghiệm đánh B-52, khi các phi công tìm cách hoàn thiện phương án chiến đấu với loại máy bay chiến lược này.

Và đêm 28-12, Vũ Xuân Thiều đã thực hiện nhiệm vụ của mình.

Hai quả tên lửa được phóng.

B-52 bốc cháy.

Chiếc MiG-21 không trở về.

Vì vậy, trong ký ức của đồng đội, người ta gọi hình ảnh ấy bằng một cách rất đặc biệt:

“Quả tên lửa thứ ba.”

Không phải một quả tên lửa thực sự được phóng từ máy bay.

Mà là cách nói về chính chiếc MiG-21 và quyết tâm cuối cùng của người phi công.

Báo Quân đội nhân dân ghi lại lời kể của Trung tướng Trần Hanh – người trực tiếp chỉ huy trận đánh – rằng sau khi hai quả tên lửa được phóng, tín hiệu của cả Thiều và B-52 đều biến mất khỏi màn hình.

Đằng sau câu chuyện ấy là một điều rất đau:

Một chiến thắng và một sự hy sinh diễn ra trong cùng một khoảnh khắc.

B-52 bị tiêu diệt.

Nhưng người đã tiêu diệt nó cũng nằm lại.

Đó là cái giá khốc liệt của cuộc chiến trên không.

Chú thích ảnh: Tái hiện hình ảnh Vũ Xuân Thiều trong trận đánh B-52 đêm 28-12-1972 và biểu tượng “quả tên lửa thứ ba” trong ký ức về ông.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; tư liệu lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam.

PHẦN VII – CHIẾN THẮNG CỦA CẢ BẦU TRỜI

Không nên kể câu chuyện Vũ Xuân Thiều như thể chỉ một người đã làm nên chiến thắng.

Đêm ấy phía sau ông là cả một hệ thống.

Ra-đa phát hiện.

Sở chỉ huy phân tích.

Lực lượng dẫn đường tìm đường bay.

Các đơn vị phòng không chiến đấu.

Những phi công khác xuất kích.

Và dưới mặt đất là hàng triệu người đang chịu đựng những trận bom.

Vũ Xuân Thiều là một mắt xích trong một cuộc chiến lớn hơn rất nhiều.

Nhưng chính trong cuộc chiến ấy, ông đã thực hiện phần việc của mình.

Tiếp cận.

Công kích.

Tiêu diệt mục tiêu.

Và hy sinh.

Ngày 28-12-1972, quân và dân ta bắn rơi 4 máy bay Mỹ, trong đó có 2 B-52, theo tổng hợp của Báo Quân đội nhân dân.

Những ngày cuối tháng 12 ấy đã trở thành một trong những chiến thắng quan trọng nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Đến ngày 30-12, Tổng thống Mỹ Nixon tuyên bố ngừng ném bom miền Bắc từ vĩ tuyến 20 trở ra và Hội nghị Paris được nối lại.

Trong chiến thắng chung ấy có tên của rất nhiều người.

Và có tên Vũ Xuân Thiều.

Một người phi công xuất kích trong đêm.

Một chiếc MiG-21.

Một chiếc B-52.

Hai quả tên lửa.

Một chiến thắng.

Và một sự hy sinh.

6

Chú thích ảnh: Quân và dân miền Bắc trong Chiến thắng “Hà Nội – Điện Biên Phủ trên không” tháng 12-1972.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Bộ Tổng Tham mưu và Quân chủng Phòng không – Không quân; Trung tâm Lưu trữ/Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.

LỜI KẾT – NGƯỜI PHI CÔNG KHÔNG TRỞ VỀ

Có những chiến thắng được nhớ bằng những con số.

Có những chiến thắng được nhớ bằng những tấm bản đồ.

Nhưng cũng có những chiến thắng được nhớ bằng một con người.

Đêm 28-12-1972, Vũ Xuân Thiều cất cánh từ Cẩm Thủy.

Ông bay vào bóng tối.

Bay qua vùng núi.

Bay dưới sự dẫn đường của sở chỉ huy.

Tiếp cận đội hình B-52.

Và khi mục tiêu hiện ra trước mắt, ông đã công kích.

Hai quả tên lửa lao về phía B-52.

Chiếc máy bay khổng lồ bốc cháy.

Nhưng chiếc MiG-21 cũng không trở về.

Đến sáng hôm sau, người ta tìm thấy chiếc máy bay và người phi công đã hy sinh tại Tạ Khoa, Sơn La.

Không còn tiếng động cơ.

Không còn những cuộc trao đổi ngắn qua bộ đàm.

Chỉ còn lại một chiến công và một khoảng trống trong đội hình những người phi công.

Vũ Xuân Thiều được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân ngày 20-12-1994.

Ngày nay, tên ông được đặt cho một con đường ở Hà Nội.

Nhưng có lẽ điều đáng nhớ nhất không phải là tên một con đường.

Mà là hình ảnh một người thanh niên rời giảng đường để trở thành phi công.

Một người đã học cách bay trong bóng tối.

Một người đã nhiều lần đứng trước nhiệm vụ mà biết rằng phía trước là hiểm nguy.

Và một đêm cuối tháng 12 năm 1972, ông đã không trở về.

Câu chuyện về Vũ Xuân Thiều vì thế không nên chỉ được kể như một câu chuyện về sự “lao máy bay vào B-52”.

Bởi phía sau khoảnh khắc cuối cùng ấy là cả một quá trình huấn luyện, chiến đấu, một hệ thống chỉ huy và một cuộc chiến bảo vệ bầu trời miền Bắc.

Và cũng cần nói chính xác rằng các nguồn lịch sử mô tả chi tiết cuối trận đánh có khác nhau: có nguồn xác định ông bắn cháy B-52 ở cự ly quá gần rồi không thể thoát ly, trong khi một số hồi ký và tư liệu khác mô tả ông chủ động lao MiG-21 vào chiếc B-52.

Điểm chung không thay đổi:

Vũ Xuân Thiều đã bắn hạ một B-52 và hy sinh trong chính trận đánh ấy.

Một người phi công đã cất cánh.

Đã hoàn thành nhiệm vụ.

Và không trở về.

Có lẽ đó là lý do, hơn nửa thế kỷ sau, khi nhắc đến đêm 28-12-1972, người ta vẫn nhớ một cái tên:

Vũ Xuân Thiều.

Và nhớ một chiếc MiG-21 đã biến mất khỏi màn hình ra-đa sau khi một chiếc B-52 bốc cháy giữa bầu trời Tây Bắc.

Chú thích ảnh: Đường phố mang tên Vũ Xuân Thiều tại Hà Nội – một cách để tên tuổi người phi công đã hy sinh trong đêm 28-12-1972 tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Nguồn: Tư liệu Báo Quân đội nhân dân và các nguồn lịch sử về Anh hùng Vũ Xuân Thiều.