Vua Hàm Nghi (1871 – 1944) – Vị vua anh dũng phất cao ngọn cờ Cần Vương và biểu tượng bất khuất của tinh thần yêu nước

Vua Hàm Nghi sinh năm 1871, là con trai thứ của Tôn Thất Hãm và là em ruột của các vua Kiến Phúc, Chơn Khâm. Sau khi vua Kiến Phúc qua đời, giữa lúc triều đình Huế chịu sự kìm kẹp gay gắt của thực dân Pháp, vào năm 1884, Phủ Thượng thư đứng đầu là Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Giáp đã đưa Hoàng tử Ưng Lịch lúc đó mới 13 tuổi lên ngôi vua với niên hiệu Hàm Nghi, với hy vọng tìm kiếm một vị quân vương có tinh thần yêu nước để khôi phục chủ quyền. Tuy nhiên, chỉ một năm sau, khi cuộc tấn công đồn Mang Cá và tòa Khâm sứ Pháp trong đêm Kinh đô Huế thất thủ (1885) thất bại, Tôn Thất Thuyết đã dũng cảm phò tá vua Hàm Nghi chạy khỏi kinh thành lên căn cứ chiến khu Tân Sở (Quảng Trị).

​Tại vùng rừng núi Quảng Trị, thay mặt nhà vua trẻ tuổi, Tôn Thất Thuyết đã ban hành dụ Cần Vương lần thứ nhất và thứ hai, kêu gọi toàn thể văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước "phò vua cứu nước". Lời hiệu triệu thiêng liêng ấy đã thổi bùng lên một phong trào yêu nước sôi sục, lan rộng khắp Bắc Kỳ và Trung Kỳ trong nhiều năm trời, khiến thực dân Pháp vô cùng bối rối và kinh hãi. Sau đó, nhà vua cùng nghĩa quân phải liên tục di chuyển qua các vùng núi hiểm trở như Hà Tĩnh, Quảng Bình để tiếp tục chỉ đạo kháng chiến. Đến cuối năm 1888, do sự phản bội của kẻ tay sai Trương Quang Ngọc, vua Hàm Nghi sa vào tay giặc Pháp. Bất chấp mọi thủ đoạn dụ dỗ, đe dọa ép buộc ông quy phục triều đình bù nhìn ở Huế, nhà vua vẫn giữ vững thái độ hiên ngang, khước từ mọi danh hiệu và đanh thép tuyên bố lập trường chống giặc đến cùng.

​Không thể khuất phục được ý chí của vị cựu hoàng, thực dân Pháp đã đày vua Hàm Nghi sang Algérie (Bắc Phi) vào năm 1889. Tại nơi lưu đày lạnh lẽo cách xa quê hương hàng ngàn cây số, ông sống một cuộc đời thanh bạch, tự trọng và phát triển tài năng nghệ thuật xuất sắc (trở thành một họa sĩ, nhà điêu khắc có tiếng). Vua Hàm Nghi qua đời vào năm 1944 tại ngoại ô thủ đô Algiers, để lại niềm tiếc thương vô hạn và sự kính trọng sâu sắc của nhân dân Việt Nam. Cuộc đời ông mãi mãi là biểu tượng cao đẹp cho lòng yêu nước nồng nàn, khí phách hiên ngang và tinh thần thà chết chứ không chịu làm nô lệ cho ngoại bang.