VUA HÀM NGHI – BIỂU TƯỢNG CỦA PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG

Vua Hàm Nghi tên thật là Nguyễn Phúc Ưng Lịch, sinh năm 1871. Ông lên ngôi năm 1884 khi còn rất trẻ, trong thời điểm triều Nguyễn chịu sức ép lớn từ thực dân Pháp. Sau các hiệp ước năm 1883 và 1884, quyền lực của triều đình Huế bị hạn chế đáng kể. Pháp từng bước kiểm soát các hoạt động chính trị, quân sự và ngoại giao của triều đình, khiến nhiều quan lại và sĩ phu bất bình.

Tôn Thất Thuyết cùng phe chủ chiến tìm cách chống lại sự chi phối của Pháp. Đêm 4 rạng sáng ngày 5 tháng 7 năm 1885, lực lượng triều đình tấn công quân Pháp tại Huế nhưng thất bại. Sau sự kiện này, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời kinh thành để tiếp tục kháng chiến. Việc nhà vua rời khỏi kinh đô khiến cuộc đấu tranh có thêm một biểu tượng chính trị quan trọng, bởi ông là người đứng đầu triều đình và có thể kêu gọi sự ủng hộ của các lực lượng trung thành với nhà Nguyễn.

Chiếu Cần Vương được ban ra nhân danh vua Hàm Nghi, kêu gọi nhân dân giúp vua chống Pháp. Chiếu đã góp phần thúc đẩy phong trào kháng chiến ở nhiều địa phương. Các sĩ phu, văn thân và thủ lĩnh địa phương tổ chức lực lượng, xây dựng căn cứ và tiến hành những cuộc chiến đấu kéo dài. Dù phong trào không có một hệ thống chỉ huy thống nhất trên toàn quốc, tinh thần Cần Vương vẫn tạo ra sức lan tỏa lớn trong xã hội cuối thế kỷ XIX.

Trong thời gian lánh nạn, vua Hàm Nghi sống tại các căn cứ ở vùng núi và phải đối mặt với điều kiện sinh hoạt khó khăn. Ông không trực tiếp chỉ huy tất cả các cuộc khởi nghĩa, nhưng sự hiện diện của ông có ý nghĩa tinh thần và chính trị đối với phong trào. Năm 1888, vua Hàm Nghi bị bắt sau khi bị một người trong mạng lưới liên lạc phản bội. Sau đó, thực dân Pháp đưa ông đi đày tại Algeria, ở Bắc Phi.

Tại nơi lưu đày, Hàm Nghi sống xa quê hương nhưng tiếp tục học tập, sáng tác và quan tâm đến nghệ thuật. Ông trở thành người có hoạt động nghệ thuật đáng chú ý, đặc biệt trong hội họa và điêu khắc. Cuộc sống của ông tại Algeria cho thấy một khía cạnh khác của nhân vật lịch sử: từ vị hoàng đế trẻ tuổi gắn với phong trào kháng chiến đến một nghệ sĩ sống xa quê.

Vua Hàm Nghi qua đời năm 1944 tại Algeria. Ông được hậu thế ghi nhớ như biểu tượng của tinh thần chống Pháp trong phong trào Cần Vương. Cuộc đời ông phản ánh số phận của một vị vua bị cuốn vào biến động chính trị, đồng thời cho thấy vai trò của biểu tượng hoàng gia trong việc tập hợp lực lượng kháng chiến vào cuối thế kỷ XIX.