Vua Tự Đức và công việc biên soạn quốc sử

Triều Nguyễn vốn rất coi trọng việc chép sử. Từ năm 1820, vua Minh Mệnh đã cho thành lập Quốc sử quán, một cơ quan chuyên trách sưu tầm tư liệu, biên soạn, khắc in và bảo quản các bộ quốc sử. Đến thời Tự Đức, hoạt động của cơ quan này được mở rộng đáng kể.

Khi ấy Quốc sử quán vẫn đang thực hiện nhiều công trình như Đại Nam thực lục, Đại Nam liệt truyện, Minh Mệnh chính yếu, Đại Nam nhất thống chí... Nhưng Tự Đức muốn có thêm một bộ sử khác: không chỉ viết lịch sử vương triều Nguyễn mà hệ thống lại lịch sử Việt Nam từ thời xa xưa đến cuối thế kỷ XVIII.

Năm 1856, nhà vua ra lệnh biên soạn Khâm định Việt sử thông giám cương mục, thường gọi tắt là Cương mục. Tự Đức không yêu cầu các sử quan đơn giản sao chép lại những bộ sử trước. Ông yêu cầu phải tìm kiếm rộng các sử cũ, truyện ký và dã sử, đối chiếu chúng với nhau; những chỗ sử cũ còn thiếu thì bổ sung, có sai thì đính chính. Các sự kiện và nhân vật còn được xem xét để đưa ra những lời nhận định, bình luận.

Vì thế, công việc ở Quốc sử quán giống một quá trình xử lý một kho tư liệu lớn. Những người làm sử phải sưu tầm sách cũ, khảo cứu, đối chiếu địa danh và niên đại, biên soạn bản thảo, kiểm duyệt rồi mới tiến tới san khắc để in thành sách. Hơn 30 người tham gia biên soạn, chưa kể 12 người chuyên làm nhiệm vụ sao chép.

Tự Đức cũng trực tiếp tham gia vào quá trình ấy ở vai trò người đứng đầu triều đình và người thẩm định. Chính chữ “Khâm định” trong tên sách thể hiện bộ sử được biên soạn theo chỉ dụ và trải qua sự xem xét của nhà vua.

Bản thảo phải qua nhiều lần khảo duyệt và sửa chữa. Trong thời gian ấy, Quốc sử quán tiếp tục biên soạn hàng loạt công trình khác. Quy mô cơ quan cũng được mở rộng; triều đình xây thêm Tàng bản đường để chứa những ván gỗ đã khắc dùng cho việc in sách. Các bản chính, bản sao và mộc bản được tổ chức lưu giữ nhằm hạn chế sai lệch khi tiếp tục in và sử dụng.

Năm 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng. Những năm tiếp theo, chiến tranh lan rộng, triều đình lần lượt phải đối diện với việc mất đất và những cuộc khủng hoảng ngày càng nghiêm trọng. Trong hoàn cảnh ấy, công việc biên soạn Cương mục vẫn tiếp tục.

Đến năm 1884 bộ sách mới được hoàn thành. Kết quả là một công trình gồm 53 quyển, khoảng 4.200 trang, ghi lại lịch sử Việt Nam từ thời Hùng Vương đến đời Lê Mẫn Đế, giai đoạn 1787–1789. So với Đại Việt sử ký toàn thư, Cương mục tiếp tục ghi chép thêm hơn một thế kỷ lịch sử mà bộ sử thời Lê chưa bao quát.

Đây cũng được xem là bộ quốc sử lớn cuối cùng của sử học Việt Nam thời quân chủ. Cùng với Đại Việt sử ký toàn thư, nó trở thành một trong những nguồn sử liệu cơ bản để nghiên cứu lịch sử Việt Nam trước thế kỷ XIX.