Vua Tự Đức với việc biên soạn lịch sử

Trong lĩnh vực văn hóa được các vua triều Nguyễn chú trọng, sử học là vấn đề quan tâm trước tiên. Sở dĩ như vậy, vì thông qua sử học có thể ổn định xã hội, cố kết nhân tâm, từ đó có thể nâng cao vai trò của dòng họ cũng như của vương triều: “Triều Nguyễn ngay từ khi lên cầm quyền (1802) đã chú trọng tới công việc viết sử, xem sử học là vũ khí văn hóa quan trọng góp phần ổn định và củng cố lòng người sau một thời kỳ nội chiến kéo dài, để trên cơ sở đó củng cố vai trò và uy thế của dòng họ”⁽¹⁾Trong các vị vua nhà Nguyễn, vua Tự Đức là người nổi bật hơn ở lĩnh vực sử học. Dưới thời ông trì vì, hoạt động in ấn biên soạn diễn ra rầm rộ, nhiều bộ quốc sử lớn đã được biên soạn như: Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Đại Nam Nhất thống chí... Cũng giống như các vị vua trước, vua Tự Đức thường xuyên nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tìm hiểu và biên soạn lịch sử: “Sinh ra ở trăm nghìn năm sau mà biết được trăm nghìn năm trước không nhờ ở sử thì căn cứ vào đâu? Thế cho nên, từ trước đến nay, trên từ vua quan, dưới đến sĩ nữ không ai là không học sử”⁽²⁾ hay “Nước Việt ta vốn xưng là nền văn hiến từ lâu. Nếu biết để ý sưu tầm biên chép, trước sau nối tiếp với nhau, mỗi đời lại có pho sử một đời, khiến sử dở, hay có đủ bằng chứng, thì cứ gì một sử Trung Hoa mới là rộng lớn”⁽³⁾. Trong chỉ dụ nói về việc biên soạn cuốn Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, ban ngày 22/1/1856 ông cho rằng: “Đời nào khởi nghiệp tất phải có sử đời ấy. Nước Việt ta từ thời Hồng Bàng trở về sau, đời Trần, đời Lê trở về trước, trong khoảng hơn mấy ngàn năm, chính trị hay dở, nhân vật giỏi hay không giỏi, bờ cõi trong nước vẫn nguyên như cũ hay đổi khác, chế độ chấn chỉnh hay đổ nát sử cũ chép lại vẫn còn nhiều thiếu sót”⁽⁴⁾. “Gần đây, việc học quốc sử chưa ra mệnh lệnh bắt phải gia công, cho nên học trò đọc sách hoặc làm văn chỉ biết có sử Trung Quốc, ít người đoái hoài đến sử nước nhà!... Đạo học sở dĩ chưa được sáng tỏ, nguyên nhân chẳng phải vì sử cũ chưa được đầy đủ đó sao?”⁽⁵⁾.Trong các vị vua nhà Nguyễn, vua Tự Đức là người nổi bật hơn ở lĩnh vực sử học. Dưới thời ông trì vì, hoạt động in ấn biên soạn diễn ra rầm rộ, nhiều bộ quốc sử lớn đã được biên soạn như: Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Đại Nam Nhất thống chí... Cũng giống như các vị vua trước, vua Tự Đức thường xuyên nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tìm hiểu và biên soạn lịch sử: “Sinh ra ở trăm nghìn năm sau mà biết được trăm nghìn năm trước không nhờ ở sử thì căn cứ vào đâu? Thế cho nên, từ trước đến nay, trên từ vua quan, dưới đến sĩ nữ không ai là không học sử”⁽²⁾ hay “Nước Việt ta vốn xưng là nền văn hiến từ lâu. Nếu biết để ý sưu tầm biên chép, trước sau nối tiếp với nhau, mỗi đời lại có pho sử một đời, khiến sử dở, hay có đủ bằng chứng, thì cứ gì một sử Trung Hoa mới là rộng lớn”⁽³⁾. Trong chỉ dụ nói về việc biên soạn cuốn Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, ban ngày 22/1/1856 ông cho rằng: “Đời nào khởi nghiệp tất phải có sử đời ấy. Nước Việt ta từ thời Hồng Bàng trở về sau, đời Trần, đời Lê trở về trước, trong khoảng hơn mấy ngàn năm, chính trị hay dở, nhân vật giỏi hay không giỏi, bờ cõi trong nước vẫn nguyên như cũ hay đổi khác, chế độ chấn chỉnh hay đổ nát sử cũ chép lại vẫn còn nhiều thiếu sót”⁽⁴⁾. “Gần đây, việc học quốc sử chưa ra mệnh lệnh bắt phải gia công, cho nên học trò đọc sách hoặc làm văn chỉ biết có sử Trung Quốc, ít người đoái hoài đến sử nước nhà!... Đạo học sở dĩ chưa được sáng tỏ, nguyên nhân chẳng phải vì sử cũ chưa được đầy đủ đó sao?”⁽⁵⁾.