Vườn Kiến - Chứng tích của chiến tranh, biểu tượng của hòa bình!

Trước những trang sử hào hùng của dân tộc, có những ký ức đau thương vẫn âm thầm tồn tại như một lời nhắc nhở về giá trị thiêng liêng của hòa bình. Tại khối phố Quảng Hậu, phường Điện Nam Trung, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (cũ) nay là phường Điện Bàn Đông, thành phố Đà Nẵng, có một địa danh mà mỗi khi nhắc đến, người dân địa phương vẫn không khỏi nghẹn lòng. Đó là Vườn Kiến - nơi xảy ra vụ thảm sát khiến 42 người dân vô tội thiệt mạng vào ngày 6 tháng 5 năm 1968. Dù đã hơn nửa thế kỷ trôi qua, nỗi đau ấy vẫn chưa bao giờ phai nhạt trong ký ức của những người ở lại.

Di tích Vườn Kiến, nơi xảy ra vụ thảm sát 58 năm trước.

Ngày nay, Vườn Kiến là một khoảng đất yên bình giữa lòng khu dân cư Quảng Hậu. Tiếng trẻ thơ vui đùa, tiếng gió thổi qua những hàng cây và khói hương nghi ngút mỗi dịp giỗ chung khiến nơi đây mang dáng vẻ thanh thản của cuộc sống thời bình. Nhưng ít ai biết rằng, chính trên mảnh đất này đã từng diễn ra một trong những vụ thảm sát đau thương nhất đối với người dân vô tội ở vùng đất Điện Bàn trong những năm kháng chiến chống Mỹ.

Buổi sáng ngày 6 tháng 5 năm 1968, chiến tranh tràn về làng quê Quảng Nam bằng sự tàn khốc và vô nhân tính. Trong thời điểm ấy, người dân Quảng Hậu cũng như bao vùng quê khác đều phải đào hầm trú ẩn để tránh bom đạn. Hầm lớn, hầm nhỏ, kiên cố hay sơ sài, tất cả đều được dựng lên từ một mong muốn giản dị: bảo vệ mạng sống của gia đình và xóm làng.

Gia đình ông Nguyễn Đình Thiết, thường gọi là Hai Kiến, cũng đã đào một căn hầm rộng rãi, chắc chắn ngay trong khu vườn nhà mình. Theo lời kể của ông Nguyễn Đình Thưởng - con trai ông Thiết - căn hầm có thể chứa hàng chục người dân vào trú tránh và ngủ lại qua đêm mỗi khi chiến sự diễn ra ác liệt. Không ai ngờ rằng, nơi vốn được xây dựng để gìn giữ sự sống ấy lại trở thành chứng nhân cho một bi kịch kinh hoàng.

Trong buổi sáng định mệnh đó, lính Nam Triều Tiên đã tràn vào khu vực Vườn Kiến. Mười hai người dân vô tội đang ẩn náu trong căn hầm đã bị sát hại. Họ là những người mẹ, người bà, những đứa trẻ, những con người bình dị chưa từng cầm súng hay bước vào chiến tuyến. Họ chỉ là những người dân quê đang cố gắng tìm kiếm sự an toàn giữa khói lửa chiến tranh.

Đối với bà Võ Thị Gà, hay còn gọi là bà Ích, ký ức ấy là một nỗi đau không thể nguôi ngoai. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, giọng bà vẫn run lên mỗi khi nhắc về người mẹ đã mất trong vụ thảm sát năm ấy. Hôm xảy ra sự việc, bà đang ở trọ dưới Hội An, còn cha và anh trai ra Đà Nẵng làm nghề thợ vôi. Chỉ có mẹ bà ở nhà một mình. Khi hay tin dữ, chiến tranh ác liệt đến mức anh em bà không thể trở về ngay. Phải nhiều tháng sau, họ mới có thể thắp nén hương đầu tiên cho người mẹ xấu số.

Nỗi đau ấy cũng in hằn trong ký ức của gia đình ông Nguyễn Đình Thưởng. Trong vụ thảm sát, gia đình ông mất đi năm người thân, gồm mẹ, em gái út, cô ruột và hai người cháu của cô. Nếu không vì hoàn cảnh lúc đó khiến anh em ông sống xa quê, có lẽ họ cũng đã không thể thoát khỏi lưỡi hái tử thần.

Thế nhưng, bi kịch ở Vườn Kiến không chỉ dừng lại ở mười hai nạn nhân trong căn hầm trú ẩn. Sau khi quân lính rút đi, người dân phát hiện thêm ba mươi thi thể khác từ những khu vực lân cận bị đưa về tập trung tại đây. Tổng cộng có 42 người dân vô tội đã được tìm thấy tại Vườn Kiến sau buổi sáng tang thương ấy.

Bốn mươi hai con người.

Bốn mươi hai cuộc đời.

Bốn mươi hai gia đình mang theo nỗi mất mát không gì bù đắp nổi.

Chiến tranh kết thúc, đất nước thống nhất, cuộc sống dần hồi sinh trên mảnh đất Quảng Nam giàu truyền thống cách mạng. Nhưng đối với người dân Quảng Hậu, Vườn Kiến chưa bao giờ chỉ là một địa danh bình thường.

Sau ngày giải phóng, gia đình ông Nguyễn Đình Thiết quyết định không dựng lại ngôi nhà trên nền cũ. Họ chuyển đến vị trí khác trong khu vườn, đồng thời lập một nơi thờ tự để tưởng nhớ những nạn nhân đã khuất. Những năm gần đây, ông Nguyễn Đình Thưởng từ Thành phố Hồ Chí Minh trở về quê hương, tự bỏ kinh phí xây dựng nhà bia tưởng niệm ngay trên mảnh đất này. Đó không chỉ là trách nhiệm của một người con đối với gia đình, mà còn là sự tri ân dành cho tất cả những người đã ra đi trong đau thương.

Hằng năm, vào ngày mùng 10 tháng 4 âm lịch, thân nhân các nạn nhân cùng đông đảo người dân địa phương lại tụ họp về Vườn Kiến để làm lễ giỗ chung. Những nén hương được thắp lên giữa không gian tĩnh lặng không nhằm khơi gợi hận thù, mà để tưởng nhớ, tri ân và nhắc nhở các thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình.

Chính quyền địa phương và thân nhân tổ chức thăm viếng những nạn nhân trong vụ thảm sát Vườn Kiến.

Nhận thức được ý nghĩa lịch sử của địa điểm này, Quyết định số 3508/QĐ-UBND ngày 5/11/2019 của UBND tỉnh Quảng Nam đã đưa di tích lịch sử vụ thảm sát Vườn Kiến vào danh mục đăng ký bảo vệ trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2019 - 2024. Chính quyền địa phương cũng đã khoanh vùng bảo vệ khu di tích với diện tích khoảng 750m², tạo điều kiện thuận lợi cho công tác bảo tồn và tưởng niệm.

Nguyện vọng lớn nhất của thân nhân các nạn nhân là Vườn Kiến sớm được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh. Ông Nguyễn Đình Thưởng cũng bày tỏ mong muốn hiến tặng toàn bộ diện tích đất di tích cho Nhà nước quản lý, với hy vọng nơi đây sẽ trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Bởi lẽ, việc ghi danh một di tích không đơn thuần là lưu giữ một địa điểm trên bản đồ hành chính. Đó còn là cách để lịch sử được nhắc nhớ một cách chân thực và nhân văn; là lời tri ân đối với những con người vô tội đã ngã xuống; là bài học sâu sắc về hậu quả của chiến tranh và giá trị thiêng liêng của hòa bình.

Hơn năm mươi lăm năm đã đi qua, những nhân chứng sống ngày càng ít dần theo năm tháng. Nhưng ký ức về Vườn Kiến vẫn còn đó trong từng nén hương, trong những giọt nước mắt của người thân và trong sự trân trọng của cộng đồng đối với lịch sử. Để rồi mỗi khi đứng trước nhà bia tưởng niệm giữa khoảng trời yên bình của Quảng Hậu hôm nay, chúng ta càng thấu hiểu rằng: hòa bình không phải là điều tự nhiên mà có. Đó là thành quả được đánh đổi bằng biết bao máu xương, nước mắt và những mất mát không gì bù đắp được.

Vườn Kiến vì thế không chỉ là nơi tưởng niệm những nạn nhân của một vụ thảm sát. Đó còn là biểu tượng của khát vọng hòa bình, của lòng biết ơn đối với quá khứ và của trách nhiệm gìn giữ những giá trị lịch sử cho các thế hệ mai sau.