VƯƠNG THỪA VŨ VÀ CHIẾN DỊCH BIÊN GIỚI 1950 – TRẬN ĐÁNH LỚN ĐẦU TIÊN CỦA “QUÂN TIÊN PHONG”

Thời kỳ: Tháng 9–10/1950, trọng tâm từ ngày 16-9 đến 14-10-1950.
1. Một năm sau ngày thành lập – “Quân Tiên phong” bước vào thử thách thật sự

Ngày 28-8-1949, Đại đoàn 308 ra đời tại Đồn Đu, Phú Lương, Thái Nguyên, là đại đoàn chủ lực đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Vương Thừa Vũ được giao làm Đại đoàn trưởng.

Nhưng từ ngày thành lập đến mùa thu năm 1950, 308 vẫn đang trong quá trình trưởng thành.

Các đơn vị hợp thành đại đoàn tuy đã có kinh nghiệm chiến đấu, nhưng phần lớn mới quen tác chiến ở quy mô tiểu đoàn tập trung. Chỉ Trung đoàn 102 – Trung đoàn Thủ đô – đã từng chiến đấu ở quy mô trung đoàn trong trận Phố Lu đầu năm 1950.

Đến gần Chiến dịch Biên giới, Trung đoàn 36 của Liên khu Việt Bắc được điều về, đưa Đại đoàn 308 đủ ba trung đoàn bộ binh: 102, 88 và 36.

Đây chính là lúc cái tên “Quân Tiên phong” phải được chứng minh bằng chiến trường.

Không còn là một đơn vị mới thành lập.

Không còn là những trung đoàn chiến đấu tương đối độc lập.

Lần này, 308 phải vận động, tập trung, triển khai và chiến đấu ở quy mô đại đoàn trong một chiến dịch lớn.

Ảnh tư liệu về Đại đoàn 308 và lực lượng tham gia Chiến dịch Biên giới; không phải mọi ảnh đều xác định được thời điểm hoặc thành phần cụ thể.

2. Vì sao phải mở Chiến dịch Biên giới?

Tháng 6-1950, Trung ương quyết định mở Chiến dịch Biên giới nhằm tiêu diệt một bộ phận quan trọng sinh lực quân Pháp, giải phóng một phần khu vực biên giới, củng cố căn cứ địa Việt Bắc và mở rộng tuyến liên lạc quốc tế. Đây là chiến dịch quy mô lớn đầu tiên kể từ đầu cuộc kháng chiến, huy động phần lớn lực lượng chủ lực lúc đó.

Trên Đường số 4, quân Pháp xây dựng một hệ thống cứ điểm nối Cao Bằng với Lạng Sơn.

Nếu hệ thống này còn nguyên, việc cơ động của quân ta ở vùng biên giới sẽ gặp nhiều khó khăn.

Bộ Chỉ huy chiến dịch không chọn Cao Bằng làm nơi đánh đầu tiên.

Mục tiêu được lựa chọn là Đông Khê.

Đông Khê nhỏ hơn Cao Bằng nhưng giữ vị trí quan trọng trên Đường số 4. Nếu chiếm được Đông Khê, ta có thể buộc quân Pháp phải đưa quân cứu viện.

Và đó chính là điều Bộ Chỉ huy chiến dịch mong muốn.

Phương châm được xác định là:

“Đánh điểm, diệt viện.”

Một cứ điểm bị đánh.

Quân Pháp buộc phải cứu.

Quân cứu viện sẽ trở thành mục tiêu của lực lượng chủ lực.

Đại đoàn 308 được đặt vào chính phần quan trọng ấy của kế hoạch.

Ảnh tư liệu về Đông Khê và chiến trường Đường số 4 trong Chiến dịch Biên giới.

3. Nhiệm vụ của Vương Thừa Vũ: chặn quân viện

Bộ Chỉ huy chiến dịch giao cho Trung đoàn 174 và Trung đoàn 209, cùng các lực lượng tăng cường, nhiệm vụ chủ yếu đánh cụm cứ điểm Đông Khê.

Còn Đại đoàn 308, thiếu Trung đoàn 36, bố trí trên đoạn đường giữa Đông Khê và Thất Khê để đánh quân ứng chiến từ Thất Khê lên. Trung đoàn 36 được sử dụng ở khu vực phía nam Đông Khê và làm lực lượng dự bị cho trận đánh.

Nói cách khác, Vương Thừa Vũ không phải người trực tiếp chỉ huy trận công đồn Đông Khê.

Nhiệm vụ của ông khó ở chỗ khác:

phải chờ quân Pháp ra khỏi công sự.

Và khi chúng ra, 308 phải đánh.

Đó là một kiểu chiến đấu hoàn toàn khác với phòng ngự đô thị Hà Nội năm 1946.

Ở Hà Nội, địa hình thành phố tạo điều kiện cho những đơn vị nhỏ đánh gần.

Ở biên giới, 308 phải cơ động giữa núi rừng, theo dõi một đối phương có phương tiện cơ giới, pháo binh và không quân.

Đại đoàn phải học cách biến địa hình rộng lớn thành một trận địa vận động.

Đó là bài kiểm tra thực sự đối với người Đại đoàn trưởng.

Ảnh tư liệu về bộ đội hành quân trong Chiến dịch Biên giới; hình ảnh mang tính bối cảnh, không khẳng định là đội hình 308.

4. 16-9-1950 – Đông Khê nổ súng

Ngày 16-9-1950, quân ta mở cuộc tiến công Đông Khê.

Trận đánh kéo dài đến ngày 18-9.

Đông Khê thất thủ.

Nhưng đối với Vương Thừa Vũ, đó mới chỉ là bước mở đầu.

Bởi khi Đông Khê mất, câu hỏi lớn lập tức xuất hiện:

Quân Pháp sẽ cứu Đông Khê như thế nào?

Bộ Chỉ huy chiến dịch dự kiến quân Pháp có thể đưa lực lượng từ Thất Khê lên hoặc từ Cao Bằng xuống.

Đại đoàn 308 tiếp tục triển khai trên hướng được giao.

Những ngày chờ đợi bắt đầu.

Ngày này qua ngày khác.

Quân viện chưa xuất hiện.

Trong khi đó, bộ đội phải giữ bí mật, giữ sức, duy trì thế trận và sẵn sàng chuyển sang chiến đấu bất cứ lúc nào.

Đây là một thử thách không nhỏ.

Bởi trong chiến tranh, chờ đợi cũng là một hình thức chiến đấu.

Ảnh tư liệu về trận Đông Khê và cuộc tiến công mở màn Chiến dịch Biên giới.

5. Mười ngày chờ đợi và một sai sót nghiêm trọng

Sau khi Đông Khê bị đánh chiếm, Đại đoàn 308 được bố trí chờ quân viện ở phía nam Đông Khê.

Nhưng quân Pháp không xuất hiện như dự kiến.

Sau khoảng mười ngày, Bộ Chỉ huy chiến dịch vẫn chủ trương kiên trì chờ đợi.

Rồi tình hình bất ngờ thay đổi.

Binh đoàn Le Page từ Thất Khê bắt đầu tiến lên.

Trong lúc ấy, một vấn đề nghiêm trọng xảy ra với Đại đoàn 308.

Ngày 1-10, một bộ phận cán bộ đi chuẩn bị chiến trường; lực lượng chính trị dẫn khoảng hai phần ba quân số đi lấy gạo. Những người còn lại ở trận địa phần lớn là bộ đội yếu, mệt. Trong hoàn cảnh ấy, quân Pháp đã lặng lẽ vượt qua một phần trận địa của 308 vào ban đêm.

Khi phát hiện tình hình, Vương Thừa Vũ nhận trách nhiệm về việc chỉ đạo cảnh giới chưa chặt chẽ.

Ông nghiêm khắc tự phê bình với Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Điều đáng chú ý không phải chỉ là việc nhận lỗi.

Mà ngay sau đó, ông lập tức tổ chức lại lực lượng để sửa sai.

Các đơn vị đang đi lấy gạo được gọi trở lại.

Bộ đội nhanh chóng tập trung.

Đại đoàn chuyển sang truy kích và đánh quân Pháp trên Đường số 4.

Đây là một trong những chi tiết đáng nhớ nhất về Vương Thừa Vũ trong Chiến dịch Biên giới.

Một người chỉ huy có thể mắc sai sót.

Nhưng trước sai sót, ông không né tránh trách nhiệm.

Ông nhận lỗi – rồi lập tức sửa lỗi bằng hành động.

Ảnh tư liệu về Đại đoàn 308 và chiến trường Biên giới. Câu chuyện Vương Thừa Vũ tự phê bình được các hồi ức của cán bộ từng công tác tại Đại đoàn và Báo Quân đội nhân dân ghi lại.

6. Từ thế bị động sang cuộc truy kích

Tình thế lúc này thay đổi rất nhanh.

Binh đoàn Le Page từ Thất Khê tiến lên.

Đồng thời, quân Pháp ở Cao Bằng bắt đầu rút xuống phía nam.

Đó chính là binh đoàn Charton.

Hai cánh quân Pháp có ý định hội quân.

Nếu hai binh đoàn gặp được nhau, lực lượng của chúng sẽ trở nên mạnh hơn rất nhiều và có thể phá vỡ thế trận của ta.

Nhiệm vụ của 308 vì vậy trở nên rõ ràng:

không cho Le Page và Charton hội quân.

Từ ngày 2 đến 8-10-1950, Đại đoàn 308 cùng Trung đoàn 209 và Trung đoàn 174 liên tục cơ động, chia cắt hai binh đoàn Pháp.

Đây chính là lúc 308 thể hiện khả năng vận động chiến.

Không cố giữ một trận địa duy nhất.

Không chờ đối phương tấn công.

Mà chủ động cơ động theo tình hình, đánh vào những bộ phận bị tách khỏi nhau.

Một đại đoàn mới thành lập đang thực sự học cách đánh một trận chiến quy mô lớn.

Ảnh tư liệu về cuộc vận động chiến trên Đường số 4 trong Chiến dịch Biên giới.

7. Cốc Xá – nơi Binh đoàn Le Page bị chặn lại

Một trong những trận đánh quyết định diễn ra tại Cốc Xá.

Binh đoàn Le Page tiến lên từ Thất Khê, trong khi lực lượng Pháp từ Cao Bằng rút xuống.

Bộ Chỉ huy chiến dịch quyết định tận dụng địa hình để chia cắt hai cánh quân.

Ngày 6-10, Trung đoàn 36 của Đại đoàn 308 bắt đầu tiến công tại Cốc Xá, trong khi các đơn vị khác khép vòng vây.

Theo tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tại Cốc Xá và điểm cao 477, lực lượng Việt Minh đã bao vây các cánh quân Pháp, khiến hai binh đoàn không thể liên kết với nhau.

Binh đoàn Le Page bị đánh tan ở khu vực Cốc Xá.

Những đơn vị còn lại tìm đường rút.

Nhưng vòng vây ngày càng khép chặt.

Đây không còn là một trận đánh chiếm cứ điểm.

Đây là một trận vận động chiến, trong đó địa hình, tốc độ cơ động và khả năng chia cắt đội hình đối phương quyết định kết quả.

Đối với Đại đoàn 308, Cốc Xá là một bài kiểm tra lớn.

Và cũng là nơi cái tên “Quân Tiên phong” bắt đầu mang một ý nghĩa mới.

Ảnh tư liệu về khu vực Cốc Xá – điểm cao 477 và chiến trường Đường số 4.

8. Cao điểm 477 – chia cắt Binh đoàn Charton

Ở phía còn lại, Binh đoàn Charton từ Cao Bằng rút xuống.

Mục tiêu của họ là tìm đường về Thất Khê.

Nhưng tuyến đường đã bị lực lượng Việt Minh kiểm soát.

Ngày 6-10, lực lượng Charton tới khu vực Cốc Xá – điểm cao 477.

Đại đoàn 308 cùng Trung đoàn 209 tổ chức bao vây.

Trận chiến diễn ra quyết liệt.

Charton tìm cách phá vòng vây.

Nhưng lực lượng Pháp đã bị chia cắt.

Đến cuối cùng, Charton cùng bộ tham mưu bị bắt.

Một trong những điểm đáng chú ý của trận đánh là cách 308 phối hợp với các đơn vị bạn.

Đại đoàn không chiến đấu đơn độc.

Trung đoàn 174, 209 và các đơn vị thuộc 308 tạo thành một thế trận liên hoàn.

Vương Thừa Vũ phải liên tục điều chỉnh lực lượng theo diễn biến chiến trường.

Đây chính là kinh nghiệm tác chiến mà một đại đoàn chủ lực cần phải có.

Không chỉ biết đánh.

Mà phải biết phối hợp, biết cơ động và biết tận dụng thời cơ.

Ảnh tư liệu về khu vực điểm cao 477; các hình ảnh về tù binh Pháp trong Chiến dịch Biên giới được sử dụng với tính chất tư liệu bối cảnh.

9. Một cuộc điện đàm giữa chiến trường và Sở chỉ huy

Trong những ngày quyết định của chiến dịch, thông tin liên lạc đóng vai trò rất quan trọng.

Ngày 6-10-1950, khi Đại đoàn 308 đang bao vây lực lượng Charton ở khu vực Cốc Xá, hệ thống vô tuyến điện bảo đảm liên lạc giữa Sở chỉ huy chiến dịch và Vương Thừa Vũ. Tư liệu của Báo Quân đội nhân dân cho biết Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến theo dõi cuộc điện đàm giữa Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Đại đoàn trưởng Vương Thừa Vũ.

Chi tiết này cho thấy một điều:

Đây không còn là một trận đánh nhỏ.

Tình hình của 308 được Sở chỉ huy chiến dịch theo dõi trực tiếp.

Mỗi chuyển động của các binh đoàn Pháp đều có thể ảnh hưởng đến toàn bộ thế trận.

Và người ở đầu kia của đường dây là Vương Thừa Vũ.

Người từng chỉ huy những chiến sĩ chiến đấu trong từng khu phố Hà Nội năm 1946 giờ đang điều hành một đại đoàn giữa vùng núi biên giới.

Từ chiến tranh đô thị đến vận động chiến.

Từ một khu phố đến một chiến trường rộng lớn.

Đó cũng là quá trình trưởng thành của chính người chỉ huy.

Ảnh tư liệu về thông tin liên lạc và Sở chỉ huy trong Chiến dịch Biên giới; chưa có ảnh xác thực trực tiếp cuộc điện đàm giữa Vương Thừa Vũ và Võ Nguyên Giáp nên không dùng ảnh khác để gán ghép.

10. Khi “Quân Tiên phong” thực sự trưởng thành

Chiến dịch Biên giới diễn ra từ 16-9 đến 14-10-1950.

Kết quả, quân ta loại khỏi vòng chiến đấu gần 10 tiểu đoàn Pháp, bắt hơn 8.000 quân, thu hơn 3.000 tấn vũ khí và phương tiện chiến tranh; hệ thống phòng ngự của quân Pháp trên Đường số 4 bị phá vỡ.

Nhưng với Đại đoàn 308, ý nghĩa còn nằm ở một điều khác.

Đây là lần đầu tiên đại đoàn tác chiến tập trung ở quy mô lớn trong một chiến dịch lớn.

Và nó đã vượt qua thử thách.

Báo Quân đội nhân dân đánh giá cùng với Trung đoàn 174 và 209, 308 đã tiến hành một trận vận động chiến quy mô lớn, đánh dấu bước trưởng thành của lực lượng chủ lực.

Sau chiến dịch, Đại đoàn 308 được Chủ tịch Hồ Chí Minh tới thăm tại Thất Khê.

Theo hồi ức được Báo Quân đội nhân dân đăng tải, Bác khen cán bộ, chiến sĩ đã chiến đấu dũng cảm, vượt qua khó khăn, “đánh giỏi, thắng to”, đồng thời nhắc phải tránh chủ quan sau thắng lợi.

Một năm trước, 308 mới chỉ là một đại đoàn vừa thành lập.

Giờ đây, đơn vị đã đi qua một trong những chiến dịch lớn nhất của cuộc kháng chiến.

Và Vương Thừa Vũ đã chứng minh khả năng chỉ huy một lực lượng chủ lực trong vận động chiến.

Ảnh tư liệu về Đại đoàn 308 sau Chiến dịch Biên giới; một số ảnh về Bác Hồ với Đại đoàn 308 được chụp ở những thời điểm khác, cần phân biệt với chuyến thăm sau chiến dịch.

KẾT

Chiến dịch Biên giới năm 1950 không phải là trận đánh đầu tiên trong cuộc đời quân ngũ của Vương Thừa Vũ.

Cũng không phải trận chiến đầu tiên của Đại đoàn 308.

Nhưng đó là thử thách lớn đầu tiên của 308 với tư cách một đại đoàn chủ lực tác chiến tập trung trong một chiến dịch quy mô lớn.

Và thử thách ấy đã diễn ra trong những điều kiện đặc biệt.

Một bên là những đơn vị chủ lực Việt Nam đang học cách đánh lớn.

Một bên là những binh đoàn cơ động của quân Pháp được trang bị mạnh.

Ở giữa là núi rừng biên giới, những con đường hiểm trở và Đường số 4.

Trong hoàn cảnh ấy, Vương Thừa Vũ đã cùng tập thể chỉ huy 308 đưa một đơn vị còn non trẻ về kinh nghiệm tác chiến cấp đại đoàn bước vào trận đánh lớn.

Ông cũng để lại một bài học rất khác với những câu chuyện thường thấy về người chỉ huy.

Đó là dám nhận sai.

Khi để quân Pháp lọt qua trận địa, ông không né tránh trách nhiệm.

Ông tự phê bình.

Rồi lập tức tổ chức lại lực lượng và đưa quân vào chiến đấu.

Sau đó, từ ngày 2 đến 8-10, 308 cùng các đơn vị bạn chia cắt, bao vây và tiêu diệt từng bộ phận của hai binh đoàn Le Page và Charton.

Chiến thắng Biên giới không chỉ mở rộng vùng giải phóng và phá thế phòng ngự của quân Pháp trên Đường số 4.

Nó còn chứng minh rằng quân đội Việt Nam đã bắt đầu có khả năng tiến hành những trận vận động chiến quy mô ngày càng lớn.

Với Đại đoàn 308, đó là bước trưởng thành đầu tiên.

Với Vương Thừa Vũ, đó là một trong những dấu mốc quan trọng nhất trên con đường từ người chỉ huy chiến đấu ở Hà Nội trở thành một vị tướng chỉ huy các binh đoàn chủ lực.

Và cũng từ những ngày tháng 10 năm 1950 ấy, “Quân Tiên phong” bắt đầu bước vào một hành trình còn dài hơn:

Trung Du – Đường số 18 – Hòa Bình – Tây Bắc – Thượng Lào – Điện Biên Phủ…

Để rồi bốn năm sau, chính những người lính ấy sẽ tiến vào Hà Nội.

Không còn là những người rút khỏi Thủ đô trong đêm 17-2-1947.

Mà là đoàn quân chiến thắng trở về ngày 10-10-1954.