VƯƠNG THỪA VŨ VÀ CHIẾN DỊCH THƯỢNG LÀO 1953 – “QUÂN TIÊN PHONG” VƯỢT BIÊN GIỚI, TIẾN VỀ SẦM NƯA

Thời gian: 13-4 đến 3-5-1953.
1. SAU TÂY BẮC, CON ĐƯỜNG DẪN SANG THƯỢNG LÀO

Sau Chiến dịch Tây Bắc năm 1952, vùng giải phóng của Việt Nam được mở rộng về phía Tây. Điều đó tạo ra một điều kiện mới: Việt Nam và lực lượng kháng chiến Lào có thể phối hợp trên một không gian chiến lược rộng hơn.

Thượng Lào trở thành một hướng đặc biệt quan trọng.

Quân Pháp đang củng cố khu vực này để bảo vệ những địa bàn chiến lược của chúng ở Lào, đồng thời ngăn sự liên kết giữa vùng giải phóng Tây Bắc Việt Nam với căn cứ kháng chiến của Lào.

Tại Sầm Nưa, quân Pháp xây dựng một hệ thống phòng thủ mạnh, tăng quân và pháo binh, coi đây là một trong những vị trí then chốt ở Thượng Lào. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết riêng khu vực Sầm Nưa được tăng cường khoảng 2.500 quân cùng một đại đội pháo.

Vì vậy, kế hoạch của ta không đơn thuần nhằm đánh một vài đồn nhỏ.

Mục tiêu là:

Tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch, giải phóng Sầm Nưa, mở rộng căn cứ kháng chiến của Lào và buộc quân Pháp phải phân tán lực lượng khỏi Bắc Bộ Việt Nam.

Đồng thời, chiến dịch còn có ý nghĩa huấn luyện thực tế cho bộ đội Việt Nam trong việc đánh những hệ thống phòng thủ tập trung.

Đây là lần đầu tiên Việt Nam sử dụng một lực lượng chủ lực lớn tiến hành chiến dịch trên đất nước bạn Lào. Tổng lực lượng Việt Nam tham gia chiến dịch được một tài liệu của Cục Hậu cần Quân đội nhân dân Việt Nam ghi nhận trên 45.000 người, phối hợp với lực lượng vũ trang và dân quân Lào.

Và trong lực lượng ấy, Đại đoàn 308 của Vương Thừa Vũ nằm ở hướng chủ yếu – hướng Sầm Nưa.

2. “GIÚP NHÂN DÂN NƯỚC BẠN…”

Ngày 3-4-1953, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư động viên cán bộ, chiến sĩ tham gia chiến dịch.

Người nhấn mạnh:

“Giúp nhân dân nước Bạn tức là mình tự giúp mình.”

Lời căn dặn ấy không chỉ mang ý nghĩa chính trị.

Nó đặt ra cho những người lính Việt Nam một yêu cầu rất cụ thể: tiến vào đất Lào nhưng phải tôn trọng nhân dân Lào, phối hợp với lực lượng cách mạng Lào và chiến đấu vì mục tiêu chung của hai dân tộc.

Bộ Chỉ huy chiến dịch do Đại tướng Võ Nguyên Giáp làm Tư lệnh; phía Lào có Hoàng thân Souphanouvong cùng các cán bộ lãnh đạo, chỉ huy tham gia phối hợp.

Ba hướng tiến công được hình thành.

Hướng chủ yếu: Sầm Nưa – gồm Đại đoàn 308, hai trung đoàn của Đại đoàn 312 và Trung đoàn 98 thuộc Đại đoàn 316.

Hướng thứ yếu: Xiêng Khoảng – Đại đoàn 304.

Hướng phối hợp: khu vực sông Nậm Hu – Trung đoàn 148 cùng lực lượng quân tình nguyện Việt Nam và bộ đội Lào.

Nhưng trước khi nổ súng, một việc còn quan trọng hơn phải được thực hiện:

Đưa hàng vạn quân vượt qua biên giới mà quân Pháp không kịp trở tay.

3. CUỘC HÀNH QUÂN “CỰC KỲ NHANH, CỰC KỲ BÍ MẬT”

Từ cuối tháng 3, các đơn vị bắt đầu cơ động về những vị trí tập kết.

Đại đoàn 308 cùng Đại đoàn 312 từ Phú Thọ lên Mộc Châu.

Một bộ phận Đại đoàn 316 thực hiện nghi binh ở Nà Sản.

Đại đoàn 304 từ Nghệ An tiến lên khu vực biên giới.

Mục đích của cuộc cơ động là khiến quân Pháp không thể xác định chắc chắn hướng tiến công chủ yếu.

Đến ngày 8-4-1953, Bộ Tổng Tư lệnh ra lệnh cho các đơn vị vượt biên giới với yêu cầu hành quân “cực kỳ nhanh chóng, cực kỳ bí mật”.

Phương châm là dùng lối bôn tập chiến dịch: từ xa nhanh chóng tiến đến, bao vây, khống chế đối phương, không cho chúng tăng viện hoặc rút lui.

Đại đoàn 308 bắt đầu tiến về phía Sầm Nưa.

Những người lính của “Quân Tiên Phong” lần nữa rời chiến trường Việt Nam để bước sang một chiến trường khác.

Nhưng lần này, họ không phải hành quân vài chục kilômét.

Phía trước là núi rừng Thượng Lào.

Là những con đường khó đi.

Là một chiến trường mà công tác hậu cần chưa thể chuẩn bị đầy đủ như ở hậu phương Việt Nam.

Và quan trọng nhất:

Họ chưa biết trận đánh sẽ diễn ra theo đúng kế hoạch hay không.

4. SẦM NƯA – MỘT TRẬN ĐÁNH KHÔNG XẢY RA NHƯ DỰ KIẾN

Quân Pháp biết chủ lực Việt Nam đang hướng về phía Tây.

Nhưng họ vẫn hy vọng có thể kìm chân đối phương bằng những cuộc hành binh từ Nà Sản về Mộc Châu và từ đồng bằng đánh lên.

Những nỗ lực ấy không đạt được mục tiêu buộc chủ lực Việt Nam quay lại.

Trong khi đó, các đơn vị Việt Nam ngày càng áp sát Sầm Nưa.

Đến đầu tháng 4, Bộ Chỉ huy Pháp nhận ra tình thế trở nên nguy hiểm.

Nếu cố thủ Sầm Nưa trước một lực lượng lớn đang tiến đến, nguy cơ bị bao vây và tiêu diệt rất cao.

Vì vậy, ngày 12-4-1953, Tổng chỉ huy quân Pháp tại Đông Dương ra lệnh rút khỏi Sầm Nưa.

Đêm hôm đó, khoảng 1.900 quân Pháp và lực lượng phụ thuộc bắt đầu rút.

Đến trưa 13-4, những đơn vị cuối cùng rời khỏi thị xã.

Một điều rất bất ngờ đã xảy ra.

Mục tiêu lớn nhất của chiến dịch đã không còn quân địch để đánh.

Sầm Nưa không trở thành một trận công kiên như dự kiến.

Nhưng đối với Vương Thừa Vũ và Đại đoàn 308, điều đó không có nghĩa là dừng lại.

Ngược lại.

Một cuộc đua mới bắt đầu.

5. “ĐỊCH ĐÃ BỎ SẦM NƯA” – VÀ 308 LẬP TỨC ĐỔI CÁCH ĐÁNH

Ngay khi nhận được tin quân Pháp rút chạy, Bộ Chỉ huy chiến dịch quyết định chuyển từ tiến công tập đoàn cứ điểm sang vận động truy kích.

Mệnh lệnh đặc biệt nhấn mạnh Đại đoàn 308 phải:

Không kể ngày đêm, gấp rút đuổi địch; bộ phận nhẹ đi trước, không chờ toàn bộ đội hình.

Đây là một sự thay đổi cực nhanh.

Kế hoạch ban đầu là bao vây Sầm Nưa.

Bây giờ nhiệm vụ trở thành:

Không cho quân Pháp chạy thoát.

Đại đoàn 308 phải chuyển từ một đội hình chuẩn bị đánh công sự sang một lực lượng truy kích cơ động.

Và đây chính là lúc những kinh nghiệm của 308 từ Biên giới, Hòa Bình và Tây Bắc phát huy.

Một đơn vị từng nhiều lần hành quân xa, từng truy kích quân Pháp trên những địa hình hiểm trở, giờ phải chạy đua với một đối phương đang tìm cách thoát thân.

Ngày 13-4, các đơn vị bắt đầu truy kích.

Trung đoàn 102 của 308 nhanh chóng đuổi theo hướng Hứa Mường.

Một bộ phận Trung đoàn 88 cũng được tung đi.

Các đơn vị không còn hành quân theo đội hình nặng nề.

Bộ phận nào đến trước thì đánh trước.

6. MƯỜNG LẠP – KHI “QUÂN TIÊN PHONG” BIẾN CUỘC TRUY KÍCH THÀNH TRẬN ĐÁNH

Ngày 17-4-1953, Tiểu đoàn 79 cùng một bộ phận Tiểu đoàn 66 của Trung đoàn 102 thuộc Đại đoàn 308 đuổi kịp quân Pháp ở khu vực Mường Lạp.

Quân địch vừa rời Hứa Mường, đang tìm cách tiếp tục rút về phía Cánh Đồng Chum.

Nhưng đội hình của chúng đã bị kéo dài.

Đó chính là thời điểm để đánh.

Các đơn vị 308 tổ chức bao vây, chia cắt và nổ súng.

Một bộ phận quân Pháp bị tiêu diệt; trong số đó có cả lính Âu-Phi.

Một bộ phận còn lại phải tiếp tục chạy về khu vực Cánh Đồng Chum – Xiêng Khoảng.

Trận đánh không lớn nếu xét riêng về quy mô.

Nhưng nó cho thấy một điều quan trọng:

308 đã biết cách biến tốc độ hành quân thành sức mạnh chiến đấu.

Không cần chờ một trận địa hoàn chỉnh.

Không cần chờ toàn bộ đại đoàn tập trung.

Khi gặp địch đang rút chạy, phải lập tức đánh.

Đó là thứ nghệ thuật vận động chiến mà Đại đoàn 308 đã tích lũy qua nhiều chiến dịch.

Và ở Thượng Lào, nó được đẩy lên một mức độ mới.

7. HÀNG TRĂM KILÔMÉT ĐƯỜNG NÚI – CUỘC TRUY KÍCH KHÔNG DỪNG LẠI

Quân Pháp rút khỏi Sầm Nưa không có nghĩa là chúng đã hoàn toàn bị đánh tan.

Chúng tiếp tục chạy về phía Cánh Đồng Chum và tìm đường nối với các khu vực còn quân Pháp kiểm soát.

Vì vậy, các đơn vị Việt Nam tiếp tục truy kích trên những tuyến đường rất dài.

Trên hướng Sầm Nưa, lực lượng 308, 312 và 316 tổ chức những bộ phận nhẹ để bám địch.

Trên hướng Xiêng Khoảng, Đại đoàn 304 phối hợp với quân tình nguyện Việt Nam và lực lượng Pathet Lào đánh các vị trí Noọng Hét, Bản Ban, buộc quân Pháp tiếp tục rút về Khang Khay.

Trung đoàn 148 cũng tiến công trên hướng sông Nậm U.

Chiến dịch lúc này đã vượt khỏi phạm vi một trận đánh quanh Sầm Nưa.

Nó trở thành một cuộc vận động chiến rộng lớn.

Địch chạy.
Ta đuổi.
Địch tìm đường tập hợp.
Ta tìm cách chia cắt.
Địch muốn kéo dài thời gian.
Ta tìm cách biến mỗi chặng đường rút lui thành một trận đánh.

Đó là một kiểu chiến tranh hoàn toàn khác với việc đánh một cứ điểm đứng yên.

Và nó đòi hỏi người chỉ huy phải luôn biết:

Địch đang ở đâu?

Đường nào chúng sẽ chạy?

Đơn vị nào của ta đến trước?

Bao nhiêu lương thực còn lại?

Bộ đội còn đủ sức đi tiếp không?

Vương Thừa Vũ và các cán bộ chỉ huy 308 phải giải quyết những câu hỏi ấy ngay trong khi hành quân.

8. KHÔNG CHỈ LÀ CHIẾN THẮNG CỦA MỘT ĐẠI ĐOÀN

Một điểm rất quan trọng của Chiến dịch Thượng Lào là sự phối hợp Việt – Lào.

Đây không phải một chiến dịch mà bộ đội Việt Nam hoạt động đơn độc.

Trên các hướng, quân tình nguyện Việt Nam phối hợp với bộ đội và dân quân Lào.

Các lực lượng địa phương của Lào dẫn đường, nắm tình hình, phối hợp chiến đấu và giúp bộ đội Việt Nam hoạt động trên địa bàn.

Trong các tài liệu về chiến dịch, hình ảnh bộ đội Việt Nam và Pathet Lào cùng chiến đấu, gặp gỡ và phối hợp được nhắc đến như một biểu hiện rõ nét của liên minh chiến đấu giữa hai dân tộc.

Đối với những người lính 308, đây cũng là một trải nghiệm đặc biệt.

Họ đang chiến đấu ở một đất nước khác.

Nhưng người dân nơi đây đang chống lại cùng một đối thủ.

Và thắng lợi của họ có nghĩa là mở rộng không gian sống, chiến đấu và xây dựng căn cứ cho lực lượng kháng chiến Lào.

Đó cũng là lý do lời căn dặn của Hồ Chí Minh trước chiến dịch có ý nghĩa sâu sắc đến vậy:

Giúp bạn cũng là tự giúp mình.

9. SẦM NƯA ĐƯỢC GIẢI PHÓNG – THƯỢNG LÀO MỞ RA MỘT KHÔNG GIAN CHIẾN LƯỢC MỚI

Chiến dịch kết thúc ngày 3-5-1953.

Theo các tài liệu tổng kết, quân ta và lực lượng Lào đã loại khỏi vòng chiến đấu gần 2.800 quân địch, giải phóng toàn bộ tỉnh Sầm Nưa cùng một phần địa bàn các tỉnh Xiêng Khoảng và Phong Sa Lỳ, mở rộng vùng căn cứ của cách mạng Lào và tạo thế liên kết với khu vực Tây Bắc Việt Nam.

Đối với Việt Nam, thắng lợi ấy có một ý nghĩa khác rất quan trọng:

Buộc quân Pháp phải tiếp tục phân tán lực lượng.

Thay vì tập trung toàn bộ sức mạnh để đối phó với chủ lực Việt Nam ở Bắc Bộ, Pháp phải tính đến việc giữ đất ở Lào.

Đó chính là một trong những mục tiêu lớn của cuộc tiến công chiến lược.

Và Đại đoàn 308 đã hoàn thành nhiệm vụ trên một chiến trường rất xa căn cứ.

10. VƯƠNG THỪA VŨ VÀ MỘT BƯỚC TIẾN RẤT QUAN TRỌNG CỦA “QUÂN TIÊN PHONG”

Nếu nhìn toàn bộ chặng đường của Đại đoàn 308 từ năm 1949 đến năm 1953, có thể thấy một quá trình trưởng thành rõ rệt.

Biên giới 1950: 308 học cách tác chiến tập trung trên quy mô lớn.

Trung Du: 308 gặp những hạn chế khi phải chiến đấu trên địa hình và điều kiện khác với vùng rừng núi.

Hòa Bình: 308 học cách tác chiến dài ngày, phối hợp nhiều hướng.

Tây Bắc 1952: 308 hành quân xa, đánh sâu vào một chiến trường rộng lớn.

Thượng Lào 1953: 308 bước thêm một bước – tác chiến trên đất nước bạn, cơ động thần tốc và chuyển rất nhanh từ đánh công kiên sang truy kích vận động.

Các tài liệu của Quân đội nhân dân Việt Nam đánh giá Chiến dịch Thượng Lào là một bước phát triển của thế tiến công chiến lược trong Đông Xuân 1952–1953.

Với Vương Thừa Vũ, đây cũng là một chặng đường đặc biệt.

Ông không chỉ là người chỉ huy một đại đoàn.

Ông đã phải điều hành một lực lượng cơ động trong điều kiện chiến trường xa, địa hình phức tạp, hậu cần khó khăn và nhiệm vụ thay đổi rất nhanh.

Đó là khả năng chỉ huy mà vài tháng sau, lịch sử lại đặt ông trước một thử thách còn lớn hơn.

LỜI KẾT

Có những cuộc hành quân bắt đầu bằng một kế hoạch rất rõ ràng.

Nhưng chiến tranh không bao giờ diễn ra hoàn toàn theo kế hoạch.

Mùa xuân năm 1953, Vương Thừa Vũ và Đại đoàn 308 tiến về Sầm Nưa với nhiệm vụ chuẩn bị đánh một hệ thống phòng thủ.

Nhưng khi họ đến gần, quân Pháp đã rút chạy.

Nếu dừng lại ở đó, Sầm Nưa có thể chỉ là một địa danh được giải phóng.

Nhưng “Quân Tiên Phong” không dừng lại.

Họ đuổi theo.

Từ Sầm Nưa, những bước chân tiếp tục đi qua những con đường núi của Thượng Lào.

Hành quân ngày.

Hành quân đêm.

Bộ phận nhẹ đi trước.

Gặp địch là đánh.

Đuổi theo từng đơn vị đang tháo chạy.

Và phối hợp cùng những người lính Lào trên một chiến trường xa quê hương.

Đó là một trong những hình ảnh rất đặc biệt của Đại đoàn 308 trong những năm đầu trưởng thành:

Không chỉ biết đánh một trận thắng, mà biết thay đổi cách đánh khi chiến trường thay đổi.

Thượng Lào 1953 vì thế không chỉ là câu chuyện về Sầm Nưa.

Đó là câu chuyện về khả năng cơ động, khả năng thích ứng và sức chịu đựng của một đại đoàn chủ lực đang ngày càng trưởng thành.

Và cũng là một mắt xích quan trọng trước mùa đông 1953–1954.

Bởi sau Thượng Lào, “Quân Tiên Phong” trở về Việt Nam, tiếp tục huấn luyện, chỉnh huấn và nghiên cứu cách đánh tập đoàn cứ điểm.

Chỉ vài tháng sau, họ lại vượt sông Hồng.

Nhưng lần này, điểm đến là một thung lũng mang tên Điện Biên Phủ.

Ảnh 1 – Vương Thừa Vũ và Đại đoàn 308: Ảnh tư liệu do Báo Quân đội nhân dân giới thiệu về Đại đoàn 308 trong thời kỳ Vương Thừa Vũ chỉ huy. Ảnh không nên chú thích là được chụp trực tiếp tại Sầm Nưa nếu nguồn gốc ảnh không xác nhận.

Ảnh 2 – Bộ chỉ huy Việt – Lào bàn kế hoạch Chiến dịch Thượng Lào: Ảnh tư liệu cho thấy các cán bộ Việt Nam và Lào cùng nghiên cứu bản đồ; nguồn ảnh được giới thiệu trong tư liệu kỷ niệm 70 năm Chiến dịch Thượng Lào. Đây là hình ảnh trực tiếp gắn với công tác chỉ huy, phối hợp của chiến dịch.

Ảnh 3 – Lược đồ Chiến dịch Thượng Lào 13-4 đến 3-5-1953: Bản đồ tư liệu của Thông tấn xã Việt Nam, thể hiện các hướng tiến công về Sầm Nưa, Xiêng Khoảng, Nậm U và những hướng rút lui của quân Pháp.