VƯƠNG THỪA VŨ VÀ CHIẾN DỊCH TRUNG DU 1950 – KHI “QUÂN TIÊN PHONG” TIẾP TỤC HỌC CÁCH ĐÁNH LỚN

Thời gian: 25-12-1950 – 17-1-1951; một số tài liệu ghi mốc kết thúc là 18-1-1951.
1. SAU BIÊN GIỚI – “QUÂN TIÊN PHONG” KHÔNG ĐƯỢC PHÉP DỪNG LẠI

Chiến dịch Biên giới Thu – Đông 1950 vừa kết thúc, cục diện chiến trường Bắc Bộ đã có một thay đổi quan trọng.

Quân đội Việt Nam lần đầu tiên giành được một thắng lợi lớn trong một chiến dịch tiến công quy mô tập trung. Đại đoàn 308 cũng vừa trải qua cuộc thử lửa đặc biệt quan trọng: từ một đại đoàn mới thành lập, đơn vị đã tham gia những trận vận động chiến lớn và cùng các đơn vị bạn đánh tan các lực lượng cơ động của quân Pháp trên Đường số 4.

Nhưng thắng lợi ấy không có nghĩa cuộc chiến đã chuyển sang một trạng thái dễ dàng.

Trung ương chủ trương tranh thủ lúc quân Pháp chưa kịp củng cố hệ thống phòng thủ ở cửa ngõ đồng bằng để tiếp tục tiến công, tiêu diệt sinh lực, mở rộng vùng kiểm soát và đẩy mạnh chiến tranh du kích. Từ chủ trương đó, Chiến dịch Trần Hưng Đạo, thường gọi là Chiến dịch Trung Du, được quyết định mở từ Việt Trì đến phía tây sông Cầu.

Và trên hướng chính, Đại đoàn 308 của Vương Thừa Vũ lại được đặt ở vị trí quan trọng.

Đây sẽ là một bài kiểm tra khác hẳn Biên giới.

Ảnh tư liệu minh họa: hình ảnh Vương Thừa Vũ và Đại đoàn 308 trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp; bản đồ Chiến dịch Trần Hưng Đạo. Hình ảnh về Đại đoàn 308 được QĐND đăng tải; bản đồ chiến dịch từ Thông tấn xã Việt Nam. Không sử dụng ảnh minh họa để khẳng định đó là một khoảnh khắc cụ thể của trận đánh nếu chú thích gốc không xác nhận.

2. CHIẾN TRƯỜNG TRUNG DU – MỘT BÀI TOÁN KHÁC HOÀN TOÀN

Nếu Biên giới có những dãy núi, thung lũng và tuyến đường hiểm trở thuận lợi cho phục kích, chia cắt, thì Trung Du lại đặt bộ đội Việt Nam vào một hoàn cảnh khác.

Khu vực chiến dịch có địa hình đồi thấp xen đồng bằng, nhiều tuyến giao thông thủy bộ thuận tiện. Chính đặc điểm ấy giúp quân Pháp dễ dàng cơ động lực lượng và phát huy ưu thế về pháo binh, máy bay, xe tăng và quân dù.

Đối với Đại đoàn 308, đây là lần đầu tiên đơn vị phải đánh địch trên địa hình trống trải, nơi ưu thế hỏa lực và cơ động của đối phương có điều kiện phát huy mạnh.

Nói cách khác, những kinh nghiệm vừa có được ở Biên giới không thể bê nguyên xi sang Trung Du.

Bộ đội phải học cách tiếp cận mục tiêu nhanh hơn.

Phải biết tận dụng yếu tố bất ngờ.

Phải đánh nhanh rồi rút hoặc chuyển hướng trước khi máy bay và pháo binh đối phương kịp phản ứng.

Và quan trọng hơn, phải biết đánh điểm nhưng luôn chuẩn bị cho tình huống địch đưa quân đến cứu viện.

Đó chính là cơ sở của phương châm “đánh điểm, diệt viện”, kết hợp đánh vận động với đánh công kiên trong chiến dịch này.

3. VƯƠNG THỪA VŨ VÀ NHỮNG ĐƠN VỊ “ĐI NHANH, ĐÁNH BẤT NGỜ”

Một điểm đáng chú ý của Chiến dịch Trung Du là cách sử dụng các đơn vị của Đại đoàn 308.

QĐND ghi nhận Đại đoàn đã sử dụng một số tiểu đoàn thực hiện chiến thuật “bôn tập”: từ vị trí tập kết, bộ đội nhanh chóng vượt khoảng 15–20km rồi bất ngờ tập kích các cứ điểm trên khu vực tiếp giáp Bắc Ninh – Phúc Yên – Vĩnh Yên.

Đó là một sự thay đổi đáng kể.

Không phải lúc nào cũng cần đưa cả một đại đoàn đến sát mục tiêu.

Những đơn vị nhỏ hơn có thể cơ động nhanh, đánh bất ngờ, phá thế bố trí của địch rồi nhanh chóng chuyển sang nhiệm vụ khác.

Với một đại đoàn chủ lực cơ động như 308, đây là kinh nghiệm rất quan trọng.

Vương Thừa Vũ và Ban chỉ huy Đại đoàn không chỉ phải tính chuyện đánh một cứ điểm, mà còn phải tính đến toàn bộ chuỗi hành động sau đó: địch phản ứng thế nào, quân viện ở đâu, bộ đội sẽ rút hướng nào, làm thế nào để không bị hỏa lực cơ giới và không quân đối phương khóa chặt.

Đây chính là thứ mà một đơn vị chủ lực phải học khi chuyển từ những trận đánh phân tán sang tác chiến tập trung trên quy mô ngày càng lớn.

Ảnh tư liệu về Vương Thừa Vũ và Đại đoàn 308. Ảnh Vương Thừa Vũ cùng cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 308 được Báo Quân đội nhân dân đăng tải; ảnh lễ thành lập Đại đoàn là ảnh tư liệu lịch sử. Không xác nhận những hình ảnh này được chụp tại Chiến dịch Trung Du nếu chú thích gốc không ghi rõ.

4. ĐỢT ĐẦU – NHỮNG CỨ ĐIỂM LIÊN TIẾP BỊ ĐÁNH

Ngày 25-12-1950, Chiến dịch Trần Hưng Đạo bắt đầu.

Ngay trong đợt đầu, quân Pháp mở cuộc hành quân Bê-cát-xin vào khu vực Xuân Trạch – Liễn Sơn. Đây lại chính là khu vực các đơn vị ta đang tập kết. Những trận đánh diễn ra ngay từ đầu chiến dịch khiến quân Pháp phải co về khu vực Vĩnh Yên.

Trong các đêm 26 và 27-12, quân ta lần lượt tiến công nhiều vị trí.

Hữu Bằng.
Tứ Tạo.
Đồi Cà Phê.
Yên Phụ.
Thằn Lằn.

Năm cứ điểm bị tiêu diệt.

Riêng Chợ Thá và Chợ Vàng không đạt kết quả như dự kiến. Sau những đòn đánh đầu tiên, quân Pháp lập tức tăng cường phòng thủ Vĩnh Yên.

Tại khu vực Ngọc Thanh, trận đánh bốt Thằn Lằn ngày 28-12-1950 trở thành một trong những trận đánh được nhắc đến trong lịch sử chiến khu này. Từ khu vực Ngọc Thanh, các đơn vị chủ lực cũng xuất phát để tham gia những trận đánh trong chiến dịch.

Những ngày đầu cho thấy một điều:

Quân Pháp không còn dễ dàng bị đánh tan chỉ bằng những đòn bất ngờ.

Sau khi bị đánh, họ nhanh chóng tập trung lực lượng và sử dụng ưu thế hỏa lực để đối phó.

Ảnh minh họa: khu vực Chiến khu Ngọc Thanh và bản đồ chiến dịch. Đây là hình ảnh bối cảnh/di tích liên quan, không phải ảnh chiến đấu tại bốt Thằn Lằn năm 1950.

5. ĐỢT HAI – KHI QUÂN PHÁP ĐƯA CẢ MÁY BAY, PHÁO BINH VÀ XE TĂNG VÀO TRẬN

Sau đợt đầu, chiến trường thay đổi nhanh chóng.

Quân Pháp không chỉ cố thủ mà bắt đầu đưa các lực lượng cơ động ra ứng chiến. Quân ta chuyển sang chủ trương tập trung lực lượng, đánh những mục tiêu nhỏ hơn, chuẩn bị đánh quân viện và kéo đối phương vào thế phải cơ động liên tục.

Ngày 30-12, đợt hai bắt đầu.

Quân ta tiến công Ba Huyên, rồi chặn đánh lực lượng ứng cứu tại khu vực Thanh Vân – Đạo Tú, truy kích về phía Vĩnh Yên và từng bước bao vây thị xã.

Nhưng đến đây, ưu thế của chiến trường Trung Du bắt đầu thể hiện rõ.

Quân Pháp đưa lực lượng cơ động tới, có máy bay và pháo binh yểm trợ, đồng thời tổ chức đánh chiếm khu vực Núi Đanh. Quân ta phải liên tục giành giật từng điểm cao.

Đây là một kinh nghiệm đau xót nhưng rất quan trọng.

Ở Biên giới, bộ đội Việt Nam đã quen với địa hình giúp che giấu lực lượng và chia cắt đối phương.

Ở Trung Du, nhiều đội hình phải hoạt động giữa địa hình tương đối trống trải.

Khi ấy, máy bay địch có thể quan sát.

Pháo binh có thể bắn từ xa.

Xe tăng có thể cơ động trên những khu vực tương đối thuận lợi.

Và nếu bộ đội chiếm được một điểm cao nhưng chưa kịp củng cố trận địa, vị trí đó có thể trở thành mục tiêu cho một cuộc phản kích mạnh.

Ảnh tư liệu minh họa khu vực Vĩnh Yên – Núi Đanh và chiến trường Trung Du. Không sử dụng ảnh minh họa để xác định một cá nhân hoặc trận đánh cụ thể khi chú thích gốc không xác nhận.

6. VĨNH YÊN – KHI “QUÂN TIÊN PHONG” GẶP GIỚI HẠN CỦA CHÍNH MÌNH

Những ngày giữa tháng 1-1951 là giai đoạn chiến sự ác liệt nhất.

Quân Pháp tập trung lực lượng cơ động để giải tỏa Vĩnh Yên. Cuộc chiến diễn ra quanh các điểm cao ở Núi Đanh và khu vực phía bắc, đông bắc thị xã.

Không quân được sử dụng với cường độ cao. Pháo binh cũng được huy động để hỗ trợ lực lượng mặt đất.

Trong khi đó, bộ đội Việt Nam đã chiến đấu liên tục trong nhiều tuần, quân số và sức khỏe đều bị ảnh hưởng.

Đến rạng sáng 17-1, Bộ chỉ huy chiến dịch nhận thấy yếu tố bất ngờ không còn, lực lượng đã bị tiêu hao và sức khỏe giảm sút nên quyết định kết thúc chiến dịch. Một số tài liệu ghi chiến dịch kết thúc ngày 17-1, trong khi QĐND ghi quá trình rút lui hoàn tất vào ngày 18-1.

Đây không phải là một thắng lợi trọn vẹn theo mục tiêu ban đầu.

Sau chiến dịch, Tổng Quân ủy đánh giá hướng Trung Du chưa tạo được điều kiện để tiếp tục mở chiến dịch theo dự kiến ở Liên khu 3. Hướng chiến lược tiếp theo được chuyển sang Đường số 18, nơi địa hình phù hợp hơn và hệ thống phòng thủ của đối phương yếu hơn.

Nhưng chính ở đây, giá trị của Trung Du bắt đầu hiện ra.

Một đội quân muốn đánh lớn không chỉ cần biết thắng.

Đội quân ấy còn phải biết vì sao có những trận không thắng, vì sao một cách đánh phù hợp ở địa hình này lại có thể trở nên nguy hiểm ở địa hình khác.

Và Đại đoàn 308 đã học được điều đó bằng chính chiến trường.

Ảnh tư liệu/bản đồ chiến dịch, dùng để minh họa diễn biến chiến trường Vĩnh Yên – Núi Đanh; nguồn tư liệu chính: QĐND và Thông tấn xã Việt Nam.

7. VỚI VƯƠNG THỪA VŨ, TRUNG DU KHÔNG CHỈ LÀ MỘT CHIẾN DỊCH

Điều đáng chú ý khi nhìn lại Trung Du là không nên chỉ đo giá trị của chiến dịch bằng việc có đạt được toàn bộ mục tiêu đề ra hay không.

Đối với Vương Thừa Vũ và Đại đoàn 308, đây là một bước trong quá trình chuyển hóa từ một lực lượng vừa trưởng thành qua Biên giới thành một đại đoàn chủ lực có khả năng chiến đấu trên nhiều dạng địa hình và trong nhiều hình thức tác chiến.

QĐND đánh giá Trung Du là lần đầu tiên Đại đoàn 308 đánh địch trên địa hình trống trải, nơi máy bay, pháo binh, xe tăng và quân dù của Pháp phát huy được ưu thế. Dù gặp khó khăn, cán bộ và chiến sĩ Đại đoàn vẫn chấp hành nhiệm vụ, chiến đấu và phối hợp với các đơn vị bạn trong cả hai đợt của chiến dịch.

Và những bài học ấy không mất đi.

Chỉ vài tháng sau, Đại đoàn 308 lại bước vào Chiến dịch Đường số 18 – Hoàng Hoa Thám.

Sau đó là Hà Nam Ninh.

Rồi Hòa Bình.

Tây Bắc.

Thượng Lào.

Và cuối cùng là Điện Biên Phủ.

Bản thân lịch sử chiến đấu của Đại đoàn cho thấy quá trình trưởng thành ấy diễn ra qua từng chiến dịch, từng trận đánh, từng lần điều chỉnh cách sử dụng lực lượng.

Trung Du vì thế có thể được nhìn như một lớp học khó của “Quân Tiên Phong”.

Không phải lớp học của những chiến thắng dễ dàng.

Mà là lớp học về cách đánh một đối phương có ưu thế hỏa lực trong một không gian mà chính mình không có nhiều lợi thế địa hình.

Ảnh tư liệu: Vương Thừa Vũ và cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 308. Nguồn ảnh: Báo Quân đội nhân dân. Ảnh mang tính tư liệu về nhân vật và đơn vị, không phải ảnh xác nhận được chụp trong Chiến dịch Trung Du.

8. TỪ MỘT CHIẾN DỊCH CHƯA TRỌN VẸN ĐẾN MỘT ĐẠI ĐOÀN NGÀY CÀNG TRƯỞNG THÀNH

Chiến dịch Trung Du kéo dài hơn ba tuần.

Theo một số tổng kết lịch sử, quân ta loại khỏi vòng chiến đấu khoảng 5.000 quân đối phương, diệt 30 vị trí và 40 tháp canh, thu nhiều vũ khí; nhưng đồng thời cũng chịu tổn thất đáng kể và chưa đạt được toàn bộ mục tiêu mở rộng vùng lương thực, phát triển chiến tranh du kích và làm thay đổi cục diện đồng bằng Bắc Bộ.

Đó là một kết quả cần được nhìn nhận đầy đủ.

Không nên biến Trung Du thành một câu chuyện chỉ có chiến thắng.

Nhưng cũng không nên vì những hạn chế của chiến dịch mà bỏ qua giá trị của nó đối với sự trưởng thành của quân đội.

Một đội quân mới bước vào tác chiến quy mô lớn đã gặp một đối thủ có ưu thế rõ rệt về phương tiện chiến tranh trên địa hình bất lợi.

Họ đánh.

Họ gặp khó khăn.

Họ điều chỉnh.

Và họ tiếp tục bước vào những chiến dịch khác.

Đại đoàn 308 sau đó còn tham gia hàng loạt chiến dịch lớn, từ Đường số 18, Hà Nam Ninh, Hòa Bình, Tây Bắc đến Thượng Lào. Chỉ vài năm sau, chính “Quân Tiên Phong” ấy đã trở thành một trong những lực lượng chủ lực quan trọng trên chiến trường Điện Biên Phủ.

Đó là ý nghĩa lớn nhất của Trung Du.

Một đội quân trưởng thành không phải chỉ từ những lần chiến thắng, mà còn từ khả năng biến những trận đánh khó khăn thành kinh nghiệm cho những trận đánh sau.

KẾT

Có những chiến dịch khi nhắc lại, người ta nhớ ngay đến một chiến thắng.

Nhưng cũng có những chiến dịch đáng nhớ bởi những điều mà người lính học được sau trận đánh.

Trung Du 1950–1951 là một chiến dịch như thế.

Với Vương Thừa Vũ, đó là thêm một lần đưa Đại đoàn 308 vào nơi khó khăn nhất của một chiến trường đang thay đổi. “Quân Tiên Phong” đã không bước ra khỏi Trung Du với một chiến thắng trọn vẹn. Nhưng họ bước ra với những kinh nghiệm mà vài năm sau sẽ trở thành một phần trong bản lĩnh của một đại đoàn chủ lực cơ động.

Từ những quả đồi thấp của Trung Du đến những trận đánh lớn sau này là cả một quá trình.

Mỗi trận đánh để lại một bài học.

Mỗi người lính đi qua chiến trường để lại một phần tuổi trẻ.

Và từ những năm tháng ấy, một thế hệ quân nhân đã góp phần xây dựng nên một lực lượng có khả năng đảm nhận những nhiệm vụ ngày càng lớn hơn trong cuộc kháng chiến.

Vương Thừa Vũ và “Quân Tiên Phong” đã tiếp tục đi về phía trước — không phải vì con đường phía trước luôn dễ dàng, mà bởi sau mỗi thử thách, họ lại hiểu rõ hơn mình phải đánh như thế nào để có thể đi xa hơn.