VƯƠNG THÚC QUÝ - NGƯỜI THẦY YÊU NƯỚC, GIEO MẦM CHÍ LỚN CHO THẾ HỆ TRẺ

VƯƠNG THÚC QUÝ - NGƯỜI THẦY YÊU NƯỚC, GIEO MẦM CHÍ LỚN CHO THẾ HỆ TRẺ

Năm sinh - mất: 1862 - 1907

Quê quán: Kim Liên, Nam Đàn, Nghệ An

Danh hiệu: Chí sĩ yêu nước, nhà giáo, nhà hoạt động Duy Tân

Đỗ Cử nhân nhưng không bước vào quan trường, Vương Thúc Quý chọn ở quê mở trường dạy học và bí mật hoạt động yêu nước. Mang trong lòng nỗi đau mất nước và mối thù nhà khi cha mình, lãnh tụ Cần Vương Vương Thúc Mậu, hy sinh trong cuộc đàn áp của thực dân Pháp, ông dành phần lớn cuộc đời ngắn ngủi để giáo dục thế hệ trẻ và tìm kiếm con đường cứu nước. Từ lớp học nhỏ ở Kim Liên, ông vừa truyền dạy chữ nghĩa vừa khơi dậy lòng yêu nước cho học trò. Trong số những người từng theo học với ông có cậu bé Nguyễn Tất Thành. Vương Thúc Quý còn tham gia những hoạt động đầu tiên của Phan Bội Châu, Duy Tân hội và phong trào Đông Du, nhưng chưa kịp thực hiện chuyến xuất dương của mình thì qua đời năm 1907.

V

ương Thúc Quý sinh năm 1862 tại vùng Kim Liên, Nam Đàn, Nghệ An, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Cha ông là Vương Thúc Mậu, một thủ lĩnh phong trào Cần Vương ở Nam Đàn, từng tập hợp lực lượng chống thực dân Pháp. Trong những năm đàn áp phong trào Cần Vương, Vương Thúc Mậu hy sinh, để lại trong người con trai duy nhất một nỗi đau sâu sắc. Chính hoàn cảnh gia đình ấy có ảnh hưởng rất lớn đến con đường sống và lựa chọn của Vương Thúc Quý sau này. Thay vì tìm kiếm một cuộc sống yên ổn trong vòng danh lợi, ông mang theo “nợ nước, thù nhà” và sớm hướng về hoạt động yêu nước.

Vương Thúc Quý nổi tiếng thông minh và có năng lực học tập. Khoa thi Hương năm Tân Mão 1891, ông đỗ Cử nhân. Với thành tích ấy, ông hoàn toàn có thể tiếp tục con đường khoa cử để thi Hội, bước vào quan trường và xây dựng một vị trí xã hội vững chắc. Nhưng ông đã không lựa chọn con đường đó. Vương Thúc Quý ở lại quê nhà mở trường dạy học, đồng thời bí mật liên hệ với những người có cùng chí hướng. Trong suy nghĩ của ông, việc học không chỉ để tìm kiếm công danh mà còn phải giúp con người hiểu được tình cảnh đất nước và nuôi dưỡng trách nhiệm đối với cộng đồng.

Ngôi nhà của Vương Thúc Quý dần trở thành một địa điểm gặp gỡ của những sĩ phu yêu nước ở Nghệ An. Phan Bội Châu, Đặng Thái Thân và một số nhân vật cùng thời thường lui tới trao đổi về thời cuộc. Không khí ấy cũng tạo nên một môi trường đặc biệt đối với những người trẻ được học tại đây. Bảo tàng Hồ Chí Minh ghi nhận cuối năm 1901, Nguyễn Tất Thành được cha gửi đến học chữ Hán với Vương Thúc Quý ở Kim Liên. Cậu bé Nguyễn Tất Thành khi ấy còn rất nhỏ, nhưng trong những lần nhà thầy có các sĩ phu đến bàn chuyện thời cuộc, cậu có cơ hội nghe những câu chuyện về đất nước, về tình cảnh mất nước và những nỗ lực tìm đường cứu nước của thế hệ đi trước.

Lớp học của Vương Thúc Quý không đơn thuần là nơi truyền đạt kinh sách. Theo các tư liệu về di tích và cuộc đời ông, trong lớp học có bàn thờ người cha Vương Thúc Mậu. Trước giờ dạy, ông thường thắp hương tưởng niệm cha. Cách giáo dục ấy gắn việc học với đạo lý, với trách nhiệm đối với quê hương và với ký ức về những người đã hy sinh. Ông cũng được nhớ đến như một người thầy không quá đặt nặng việc học thuộc sách vở mà chú trọng dùng việc học để khơi dậy nhân cách và ý thức trước vận mệnh đất nước.

Trong quá trình hoạt động, Vương Thúc Quý ngày càng trở nên gần gũi với Phan Bội Châu. Năm 1901, ông cùng Phan Bội Châu và Trần Hải từng tham gia một kế hoạch bí mật nhằm chiếm thành Nghệ An để lấy vũ khí chống Pháp. Kế hoạch không thành do bị phát giác. Tuy nhiên, nhờ sự che chở của Tổng đốc Đào Tấn, những người tham gia không bị xử lý nghiêm khắc. Sau sự việc ấy, Vương Thúc Quý tiếp tục trở về quê dạy học và hoạt động trong giới sĩ phu yêu nước. Những hoạt động này cho thấy ông không chỉ là một nhà giáo mà còn trực tiếp tham gia vào những nỗ lực đầu tiên nhằm tổ chức lực lượng chống Pháp ở Nghệ An.

Khi Phan Bội Châu thành lập Duy Tân hội năm 1904, Vương Thúc Quý trở thành một trong những người tích cực phát triển hoạt động của hội tại Nghệ An. Ông tham gia vận động người dân, tìm kiếm sự ủng hộ về tài chính và tổ chức cho thanh niên có chí hướng ra nước ngoài học tập. Đây là một bước chuyển đáng chú ý trong phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX: bên cạnh việc chống Pháp bằng vũ lực, các sĩ phu bắt đầu chú trọng đến việc đào tạo con người, tiếp nhận tri thức mới và xây dựng lực lượng cho tương lai. Vương Thúc Quý là một trong những người góp phần đưa tư tưởng ấy vào hoạt động thực tế tại quê hương Nghệ An.

Vương Thúc Quý cũng có mối liên hệ với việc chuẩn bị cho phong trào Đông Du. Những người cùng hoạt động với ông tìm cách đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học tập, tiếp xúc với tư tưởng và thành tựu của một quốc gia châu Á đang tiến hành hiện đại hóa. Một số tư liệu ghi nhận ông từng tổ chức cho thanh niên Nghệ An xuất dương và vận động tài chính cho Duy Tân hội. Năm 1907, khi Đông Kinh Nghĩa Thục được thành lập ở Hà Nội, ông hưởng ứng phong trào bằng việc xây dựng một phân hiệu ở làng Sen và tập hợp sách Tân thư làm thư viện, tiếp tục đưa tư tưởng học tập và canh tân đến với người dân địa phương.

Điều đáng chú ý là chính Vương Thúc Quý cũng dự định xuất dương để trực tiếp tìm hiểu và tiếp tục hoạt động. Giữa năm 1907, ông rời Nghệ An, hướng ra Hải Phòng với ý định sang Nhật. Nhưng khi đến Nam Định, ông lâm bệnh nặng và buộc phải quay trở về quê. Bệnh tình ngày càng nghiêm trọng, khiến dự định xuất dương của ông không thể thực hiện. Ông trở về Kim Liên trong những ngày cuối đời, khi nhiều kế hoạch cứu nước mà ông theo đuổi vẫn còn dang dở.

Ngày 19 tháng 7 năm 1907, Vương Thúc Quý qua đời, hưởng khoảng 45 tuổi. Theo các tư liệu hồi ký và sách viết về ông, trong những giờ phút cuối cùng, ông cố gắng ngồi dậy, yêu cầu giấy bút và viết những dòng chữ thể hiện nỗi day dứt vì chưa thực hiện được điều mình theo đuổi, thường được ghi là “Phụ thù vị báo, thử sinh đồ hư”, có thể hiểu là “Thù cha chưa báo được, đời này thật uổng”. Chi tiết này được nhiều tư liệu về cuộc đời ông ghi lại, dù cách phiên âm câu chữ có sự khác nhau giữa các nguồn.

Vương Thúc Quý ra đi khi phong trào Đông Du mới bắt đầu, Đông Kinh Nghĩa Thục vừa hình thành và con đường tìm kiếm phương thức cứu nước của các sĩ phu Việt Nam vẫn còn nhiều biến động. Ông không có một sự nghiệp chính trị dài lâu, cũng chưa kịp thực hiện chuyến xuất dương mà mình dự định. Nhưng dấu ấn của ông lại nằm ở một lĩnh vực khác: giáo dục và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ. Từ lớp học ở Kim Liên, ông đã dạy chữ cho nhiều học trò, trong đó có Nguyễn Tất Thành; đồng thời biến ngôi nhà của mình thành nơi gặp gỡ của những người yêu nước và truyền bá tinh thần trách nhiệm đối với non sông.

Cuộc đời Vương Thúc Quý vì thế có thể được nhìn như một mắt xích giữa phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX và những phong trào yêu nước, canh tân đầu thế kỷ XX. Từ nỗi đau mất cha trong cuộc đấu tranh chống Pháp, ông lựa chọn con đường dạy học; từ việc dạy học, ông kết nối với những sĩ phu yêu nước; từ những cuộc bàn luận về thời cuộc, ông tham gia vào Duy Tân hội và hoạt động đưa thanh niên ra nước ngoài học tập. Ông mất khi tuổi đời còn trẻ, nhưng để lại hình ảnh một người thầy coi giáo dục là một cách chuẩn bị cho tương lai đất nước. Trong ký ức lịch sử, Vương Thúc Quý không chỉ được nhắc đến bởi tư cách một Cử nhân hay một nhà giáo, mà còn bởi vai trò của một người truyền lửa yêu nước cho thế hệ trẻ ở Nghệ An đầu thế kỷ XX.