Vượt ngục Tà Lài và cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Sài Gòn năm 1945

Trần Văn Giàu sinh ngày 6 tháng 9 năm 1911 tại tỉnh Long An. Năm 1930, khi đang du học tại Pháp, ông tham gia biểu tình đòi hủy án tử hình đối với các thủ lĩnh cuộc Khởi nghĩa Yên Bái, bị cảnh sát Pháp bắt giam rồi trục xuất về nước. Trở về Sài Gòn, ông dạy học và tham gia hoạt động cách mạng, được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, phụ trách công tác vận động học sinh của Xứ ủy Nam Kỳ. Từ năm 1933 đến 1940, ông bị bắt giam ba lần, lần lượt tại Khám Lớn, Côn Đảo, và trại giam Tà Lài, được các sinh viên đặt cho biệt danh "Giáo sư Đỏ" vì thường truyền bá lý luận Mác - Lênin cho bạn tù.

Tháng 4 năm 1940, vừa ra tù được vài ngày, ông lại bị bắt và đưa đi an trí tại trại Tà Lài. Năm 1941, ông tổ chức vượt ngục thành công, trở về hoạt động cách mạng tại Sài Gòn. Tháng 10 năm 1943, tại Hội nghị đại biểu toàn Kỳ ở Chợ Gạo, ông được bầu làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ. Trong hoàn cảnh không liên lạc được với Trung ương ở miền Bắc, ông cùng các đồng chí trong Xứ ủy đã tự xây dựng đường lối cách mạng cho Nam Kỳ.

Tháng 8 năm 1945, khi lệnh Tổng khởi nghĩa của Trung ương được truyền đến, ông cùng Xứ ủy lãnh đạo quần chúng giành chính quyền thắng lợi ở Sài Gòn và các tỉnh Nam Kỳ vào ngày 25 tháng 8 năm 1945. Ông được cử làm Chủ tịch Lâm ủy hành chính Nam Bộ, và khi thực dân Pháp gây hấn trở lại vào ngày 23 tháng 9 năm 1945, ông tiếp tục giữ chức Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ. Cuộc khởi nghĩa thắng lợi tại Sài Gòn và các tỉnh Nam Kỳ đã mở đầu cho 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp trên toàn miền Nam, gắn liền với vai trò lãnh đạo của ông trong giai đoạn đầy khó khăn ấy.