XÃ ĐỨC LẬP - ĐỈNH CAO NGUYỄN HỮU HUÂN KHÍ TIẾT SĨ PHU VÀ NGỌN HẢI ĐĂNG ÁI QUỐC BÊN DÒNG SÔNG TIỀN

ĐỈNH CAO NGUYỄN HỮU HUÂN KHÍ TIẾT SĨ PHU VÀ NGỌN HẢI ĐĂNG ÁI QUỐC BÊN DÒNG SÔNG TIỀN

Khi thực dân Pháp nổ hồi súng xâm lược đầu tiên vào cõi bờ Nam Bộ, lịch sử đã chứng kiến một sự dịch chuyển vĩ đại mang tính bước ngoặt: những người con ưu tú của đất nước buộc phải lựa chọn giữa sự an yên cá nhân và đại nghĩa dân tộc. Trong dòng thác cuồn cuộn ấy, Nguyễn Hữu Huân – người thường được nhân dân gọi bằng niềm tôn kính vô hạn là Thủ Khoa Huân – đã chọn cho mình một lối đi bi tráng nhất. Từ một bậc đại khoa bảng đứng đầu giới học thức, ông đã buông ngòi bút, tuốt gươm thiêng, đem máu xương mình hòa vào lòng đất mẹ Định Tường, để lại cho hậu thế một bài ca bất tử về nhân cách và khí tiết của kẻ sĩ nước Nam.

Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830 tại làng Tịnh Giang, huyện Kiến Hưng, phủ Kiến An, tỉnh Định Tường (nay thuộc xã Mỹ Tịnh An, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang). Từ thuở thiếu thời, ông đã được tắm mình trong nếp nhà nho phong, hiếu học. Với tư chất thông minh xuất chúng, tư duy mẫn tiệp, ông sớm thông kinh sử, tinh tường đạo lý thánh hiền và nổi danh khắp vùng Nam Kỳ lục tỉnh.

Năm 1852, dưới triều vua Tự Đức, khoa thi Hương tại trường thi Gia Định đã tôn vinh chàng trai trẻ Nguyễn Hữu Huân ở vị trí cao nhất: Thủ khoa. Danh hiệu cao quý ấy không chỉ mở ra cánh cửa hoạn lộ thênh thang cho bản thân ông, mà còn là niềm tự hào kiêu hãnh của cả vùng đất Gò Công - Mỹ Tho. Giữ chức Giáo thụ huyện Kiến Hưng, ông miệt mài đứng trên bục giảng, dùng tri thức để khai tâm, dùng đạo nghĩa để rèn giũa thế hệ trẻ yêu nước, kính nể nghĩa tình.

Tuy nhiên, thanh bình ngắn chẳng tày gang. Năm 1859, khi gót giày viễn chinh của thực dân Pháp giẫm nát Gia Định rồi tràn sang đánh chiếm thành Định Tường, người thầy giáo yêu nước ấy đã đứng trước một thử thách lớn lao. Giữa một bên là cuộc sống an phận thủ thường của một quan chức triều đình, và một bên là máu chảy đầu rơi nơi trận tuyến, ông đã không ngần ngại cởi bỏ chiếc áo thụ nôm na, từ giã bảng đen phấn trắng. Nguyễn Hữu Huân chọn đứng về phía nhân dân, phối hợp cùng các thủ lĩnh hào kiệt như Thiên hộ Dương dựng cờ khởi nghĩa, biến vùng quê hương Chợ Gạo thành rốn lửa kháng chiến.

Cuộc đời hoạt động cách mạng của Thủ Khoa Huân là một chuỗi hành trình đầy sóng gió, hiển hách nhưng cũng lân đận bậc nhất trong lịch sử chống Pháp giai đoạn đầu. Bản lĩnh của ông được thể hiện ở ý chí quật cường, bền bỉ đến kinh ngạc: mỗi lần ngã xuống là một lần ông đứng dậy mạnh mẽ hơn, kiên quyết chống giặc đến cùng.

Những chiến công vang dội buổi đầu (1859 - 1863): Dưới ngọn cờ của Võ Duy Dương, Thủ Khoa Huân với vai trò phó tướng đã áp dụng xuất sắc chiến thuật chiến tranh nhân dân, lấy ít địch nhiều, lấy nhu thắng cương. Nghĩa quân của ông bám trụ tại vùng Thuộc Nhiêu, liên tục tổ chức các trận phục kích, bẻ gãy nhiều mũi càn quét quy mô lớn của giặc Pháp, khiến chúng chịu những tổn thất nặng nề. Khi căn cứ bị vỡ, ông rút về An Giang mưu sự tiếp nhưng bị quan lại đầu hàng của triều đình bắt nộp cho giặc.

Chí nam nhi thách thức ngục tù viễn xứ (1864 - 1872): Nhận thấy uy tín quá lớn của ông, Pháp dùng mọi đòn tâm lý, từ dụ dỗ ban phát chức tước đến đe dọa cực hình, nhưng đều thất bại trước tấm lòng kiên trung của ông. Năm 1864, chúng đày ông sang Cayenne – đảo thuộc địa hoang vu ở Nam Mỹ, nơi được mệnh danh là "mồ chôn sống". Suốt 7 năm trời chịu cảnh lao dịch khổ sai, thể xác hao mòn nhưng chí khí của người trí thức yêu nước vẫn vững như bàn thạch. Năm 1869, khi được giảm án đưa về quản thúc tại Sài Gòn, ông khôn khéo dùng vỏ bọc giáo thọ để ngầm liên lạc với các phái sĩ phu yêu nước, thu mua vũ khí, chuẩn bị cho ngọn lửa khởi nghĩa lần tiếp theo.

Trận chiến cuối cùng và lòng phản trắc (1874 - 1875): Đầu năm 1874, ông trốn khỏi Sài Gòn về lại Chợ Gạo, một lần nữa dựng cờ khởi nghĩa lần thứ ba. Phong trào nhanh chóng lan rộng khắp Mỹ Tho, Tân An. Tiếc thay, do sự chênh lệch quá lớn về vũ khí và đặc biệt là sự phản bội của kẻ chỉ đường, vào tháng 3 năm 1875, ông sa vào tay giặc khi đang nỗ lực bảo toàn lực lượng nghĩa quân.

Đưa Thủ Khoa Huân lên tuần dương hạm trên sông Tiền, thực dân Pháp một lần nữa dở trò chiêu hàng xảo quyệt. Chúng hứa hẹn ban cho ông quyền cao chức trọng, bổng lộc vinh hoa nếu ông chấp nhận ký vào tờ giấy quy thuận. Thế nhưng, trước những mưu đồ đê hèn ấy, vị thủ lĩnh chỉ đáp trả bằng ánh mắt khinh anh đầy ngạo nghễ và thái độ lạnh lùng dứt khoát.

Biết không thể khuất phục được con người đại nghĩa này, ngày 19 tháng 5 năm 1875, thực dân Pháp đưa ông về hành quyết ngay tại Mỹ Tịnh An, bên bờ kênh Chợ Gạo – nơi ông sinh ra và cũng là nơi ông đã chiến đấu. Giặc Pháp hy vọng cái chết của ông sẽ dập tắt ngọn lửa phản kháng của nhân dân địa phương.

Nhưng kẻ thù đã hoàn toàn thất bại. Buổi trưa định mệnh ấy, trước họng súng của quân thù và dòng nước mắt nghẹn ngào của hàng ngàn đồng bào, Thủ Khoa Huân vẫn đứng hiên ngang, ung dung tự tại. Ông từ chối bịt mắt, chậm rãi uống cạn chén rượu tiễn biệt, rồi cắn ngón tay, dùng chính dòng máu nóng của mình viết lên tà áo bài thơ tuyệt mệnh bằng chữ Nôm. Lời thơ như một lời thề son sắt, vang vọng giữa đất trời:

"Rìu búa can trường trao gánh chịu,

Đạn tên nhỏ mọn xá gì thân.

Anh hùng tử, chí hùng bất tử,

Lưu danh thiên cổ rạng tinh thần."

Tiếng súng nổ vang, người anh hùng áo vải mang cốt cách nho phong ngã xuống ở tuổi 45. Máu của ông hòa vào dòng nước quê hương, nuôi dưỡng lòng căm thù giặc và khát vọng tự do cho muôn đời con cháu.

Thủ Khoa Huân ra đi, nhưng nhân cách vĩ đại và khí tiết lẫm liệt của ông đã hóa thành bất tử, khắc sâu vào tâm khảm của dân tộc Việt Nam. Ông là một hình mẫu đặc biệt kiệt xuất: một trí thức đỉnh cao không chọn tháp ngà lý thuyết, mà chọn dấn thân vào hành động lịch sử thực tế; lấy ngòi bút làm vũ khí và lấy chính mạng sống của mình để giữ tròn khí tiết cho non sông.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, đền thờ và lăng mộ của ông tại Tiền Giang quanh năm vẫn nghi ngút khói hương của nhân dân kính cẩn chiêm bái. Tên của ông được trang trọng đặt cho những ngôi trường, những con đường lớn trên khắp cả nước.

Cuộc đời của Nguyễn Hữu Huân là minh chứng đanh thép cho chân lý: trước sự bạo tàn và vũ khí hiện đại của kẻ thù xâm lược, tinh thần yêu nước và trí tuệ của người trí thức Việt Nam không bao giờ đầu hàng. Khí phách "Anh hùng tử, chí hùng bất tử" của ông sẽ mãi là ngọn hải đăng rực sáng, soi rọi lý tưởng sống và lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ mai sau trên hành trình bảo vệ độc lập, tự do của Tổ quốc.