XÃ ĐỨC LẬP - NỮ CHỦ BÚT ĐẦU TIÊN VÀ CUỘC CÁCH MẠNG NỮ QUYỀN BẰNG NGÒI BÚT PHƯƠNG NAM SƯƠNG NGUYỆT ANH

NỮ CHỦ BÚT ĐẦU TIÊN VÀ CUỘC CÁCH MẠNG NỮ QUYỀN BẰNG NGÒI BÚT PHƯƠNG NAM SƯƠNG NGUYỆT ANH

Nếu Nguyễn An Ninh dùng luật học và tư tưởng phương Tây để thức tỉnh thanh niên, thì trước đó nửa thế kỷ, có một người phụ nữ miền Nam đã làm được một điều vô tiền khoáng hậu trong lịch sử báo chí Việt Nam. Bà không cầm gươm ra trận như các bậc tiền nhân, cũng không đứng trên bục diễn đàn đô hội, mà chọn ngồi bên bàn viết dưới ánh đèn dầu để khai phóng cho một nửa dân tộc đang bị giam cầm trong tư tưởng "trọng nam khinh nữ". Người phụ nữ kiên cường ấy chính là Sương Nguyệt Anh – nữ chủ bút đầu tiên của nền báo chí nước nhà.

Sương Nguyệt Anh tên thật là Nguyễn Thị Khuê (1864 – 1921), sinh tại làng An Đức, tỉnh Bến Tre. Bà chính là con gái thứ tư của nhà thơ yêu nước nổi tiếng Nguyễn Đình Chiểu (tác giả truyện lục Vân Tiên).

Sinh trưởng trong một gia đình gia giáo, từ nhỏ bà đã được cha trực tiếp truyền dạy chữ Nho, y học và thơ phú. Nổi tiếng là người thông minh, xinh đẹp và có tài làm thơ ứng đối, bà cùng chị gái mình được người bấy giờ ca tụng là hai nàng "Mai gia chi tú" (bông hoa đẹp nhà họ Nguyễn).

Tuy nhiên, cuộc đời bà là một chuỗi những bi kịch dồn dập:

Năm 24 tuổi, cha mất, bà cùng em trai gánh vác việc dạy học và bốc thuốc cứu người.

Lấy chồng muộn, sinh được một con gái thì chồng qua đời sớm. Bà quyết định ở vậy nuôi con, thờ chồng và đổi tự là Sương Nguyệt Anh (chữ "Sương" trong góa sương, nghĩa là người đàn bà góa chồng nhưng vẫn giữ lòng trong sáng như ánh trăng).

Vài năm sau, người con gái duy nhất của bà cũng qua đời sau khi sinh nở.

Những mất mát tột cùng ấy không quật ngã được Sương Nguyệt Anh. Ngược lại, nó hun đúc nên một người phụ nữ có nghị lực phi thường, tự lập và có cái nhìn sâu sắc về thân phận người phụ nữ trong xã hội đương thời.

2. Nữ Trung Tùng Báo – Tiếng nói bản lĩnh của phái đẹp

Năm 1917, một nhóm trí thức và doanh nhân Nam Kỳ quyết định thành lập một tờ báo dành riêng cho phụ nữ. Họ cần một người có đủ uy tín, tài năng và học vấn để chèo lái con thuyền này. Giữa hàng loạt đấng mày râu và các tiểu thư khuê các thời bấy giờ, cái tên Sương Nguyệt Anh được lựa chọn làm Chủ bút (Tổng biên tập).

Ngày 1 tháng 2 năm 1918, tờ Nữ Trung Tùng Báo (Tiếng chuông của nữ giới) chính thức xuất bản số đầu tiên tại Sài Gòn. Đây là tờ báo phụ nữ đầu tiên trong lịch sử báo chí Việt Nam, và Sương Nguyệt Anh chính thức ghi danh mình là người phụ nữ đầu tiên đứng đầu một cơ quan ngôn luận.

Một cuộc cách mạng tư tưởng âm thầm

Trong bối cảnh xã hội Nho giáo cũ kỹ vẫn coi "vạn giới nhất nam" và phụ nữ chỉ quanh quẩn với ba chữ "tam tòng tứ đức", Nữ Trung Tùng Báo như một quả bom dội vào tư tưởng bảo thủ. Trên cương vị chủ bút, Sương Nguyệt Anh đã dùng ngòi bút sắc sảo của mình để:

Kêu gọi phụ nữ học chữ, tiếp cận tri thức khoa học để tự lập về kinh tế, không cam chịu phụ thuộc vào đàn ông.

Cổ vũ tinh thần yêu nước, trách nhiệm của người phụ nữ đối với vận mệnh quốc gia, xóa bỏ quan niệm "văn thiên hạ việc đàn bà chi can".

Đăng tải các bài viết phê phán hủ tục mê tín dị đoan, tảo hôn, đa thê và đòi quyền bình đẳng nam nữ.

Làm báo giữa chế độ kiểm duyệt gắt gao của thực dân Pháp và sự dèm pha của những bộ óc phong kiến thủ cựu là một thử thách nghẹt thở. Sương Nguyệt Anh vừa phải khéo léo lèo lái để tờ báo không bị đóng cửa, vừa phải giữ vững tôn chỉ "vị tha, vị nghĩa" của mình. Bà từ chối những bài viết có tính chất thỏa hiệp với chính quyền thực dân, luôn lồng ghép lòng tự hào dân tộc vào từng trang viết.

Tuy nhiên, do những khó khăn về tài chính và áp lực chính trị, tháng 7 năm 1918, Nữ Trung Tùng Báo buộc phải đình bản sau hơn 5 tháng hoạt động.

Sau khi tờ báo đóng cửa, sức khỏe của Sương Nguyệt Anh suy giảm nghiêm trọng. Đôi mắt bà – vốn đã yếu do nhiều năm khóc thương chồng con và thức đêm viết lách – nay bị mù lòa hoàn toàn, giống như người cha Nguyễn Đình Chiểu năm xưa. Bà lặng lẽ rời Sài Gòn rực rỡ hoa lệ để trở về Ba Tri (Bến Tre), tiếp tục bốc thuốc chữa bệnh và dạy học cho đến khi trút hơi thở cuối cùng vào năm 1921, hưởng thọ 57 tuổi.

Sương Nguyệt Anh không dùng bạo lực để chống Pháp, bà dùng ngòi bút để giải phóng tư duy. Bà hiểu rằng một dân tộc muốn tự do thì một nửa dân tộc đó – tức là người phụ nữ – không thể sống trong vòng nô lệ của định kiến.

Ngày nay, tên của bà được đặt cho một trong những con đường rợp bóng mát đẹp nhất tại Quận 1, TP. Hồ Chí Minh (đường Sương Nguyệt Ánh) và nhiều trường học trên cả nước. Bà mãi mãi là niềm tự hào của đất phương Nam, người phụ nữ đã chứng minh cho cả thế giới thấy rằng: phụ nữ Việt Nam không chỉ biết hy sinh thầm lặng, mà còn đủ trí tuệ và bản lĩnh để dẫn dắt dư luận, khai phóng tương lai.