Xã Long Toàn trong phong trào Đồng Khởi 14/9/1960
Câu chuyện kể về quá trình chuẩn bị và thực hiện cuộc Đồng khởi đêm 14/9/1960 tại xã Long Toàn, tỉnh Trà Vinh. Sau khi nhận được Nghị quyết 15 của Trung ương Đảng, Chi bộ xã đã ráo riết xây dựng lực lượng, sản xuất vũ khí (cả thật lẫn giả bằng cây và bẹ dừa nước) và tổ chức quần chúng. Mặc dù phải đối mặt với một bộ máy kềm kẹp địch rất mạnh (Quận lỵ, Chi khu, Tề xã và lực lượng bảo vệ sân bay), và phần lớn lực lượng vũ trang đã được điều đi chi viện cho xã Mỹ Long, Long Toàn vẫn nổ súng đồng k
Đang trên đà sôi sục chuẩn bị lực lượng cho phong trào diệt ác ôn, phá thế kềm kẹp của địch thì Chi bộ xã Long Toàn được Huyện ủy phổ biến Nghị quyết 15 (tháng 1/1959) của Trung ương Đảng là: "Giải phóng miền Nam khỏi ách thống trị của Đế quốc và phong kiến, thành lập chính quyền cách mạng".
Theo Nghị quyết này, Chi bộ xã Long Toàn ráo riết xây dựng lực lượng du kích xã, cùng với huyện, xã thành lập "Công trường" sản xuất súng, lựu đạn, mã tấu, dao găm trang bị cho du kích. Ngoài những loại vũ khí thật đã được trang bị, đơn vị du kích xã còn làm thêm hàng loạt súng giả bằng cây hoặc bẹ dừa nước, làm công cụ trực quan, tuyên truyền kêu gọi đồng bào chuẩn bị nổi dậy khởi nghĩa, cướp chính quyền. Quần chúng trong xã được Chi bộ tổ chức thành đội ngũ chuẩn bị cho phong trào đồng khởi. Tinh thần tự lực giải phóng thoát khỏi ách kềm kẹp của giặc đã bộc lộ một cách rõ rệt ở Chi bộ và đồng bào xã Long Toàn lúc bấy giờ.
Trong khí thế chuẩn bị đồng khởi sôi nổi diễn ra khắp xã, thì ngày 8/9/1960 tại khu rừng Lương Cầu xã Long Toàn, Tỉnh ủy Trà Vinh họp Ban chấp hành mở rộng dưới sự chủ trì của đồng chí Trần Văn Long (Mười Dài), Bí thư Tỉnh ủy, kiểm tra tình hình chuẩn bị đồng khởi trên phạm vi toàn tỉnh. Tại hội nghị này Tỉnh ủy quyết định đồng khởi vào đêm 14/9/1960, đồng loạt với đêm đồng khởi của các tỉnh toàn miền Nam. Tỉnh ủy Trà Vinh chọn xã Mỹ Long huyện Cầu Ngang làm điểm chỉ đạo đồng khởi.
Chi bộ Đảng và nhân dân xã Long Toàn ráo riết chuẩn bị với một quyết tâm cao độ. Cái khó của Đảng bộ Long Toàn lúc này là tiến hành đồng khởi trong điều kiện phải đối phó với một bộ máy kềm kẹp của địch rất lớn là: Quận lỵ, Chi khu, Tề xã và lực lượng bảo vệ sân máy bay quân sự Long Toàn. Việc cầm chân được bọn này sẽ có ý nghĩa hỗ trợ rất lớn đối với phong trào đồng khởi của các xã khác trong huyện. Ngay lúc giờ đồng khởi sắp nổ ra, thì Huyện ủy quyết định phân công đồng chí Nguyễn Văn Cần (tức Ba Chọp) chỉ huy một trung đội du kích xã lên đường chi viện hỗ trợ đồng khởi tại xã Mỹ Long (Cầu Ngang). Lực lượng đồng khởi của xã Long Toàn bấy giờ còn lại một số ít lực lượng vũ trang, chủ yếu là quần chúng và cán bộ chính trị.
Đúng giữa đêm 14/9/1960, Bí thư Chi bộ xã Long Toàn, đồng chí Nguyễn Văn Tất ra lệnh đồng khởi. Phong trào đồng khởi của du kích và nhân dân Long Toàn bắt đầu, việc trước tiên là du kích nổ súng vào một số đồn, bốt quanh sân máy bay Long Toàn, sau đó, số đồng bào được tổ chức trước ra đường, cùng du kích đánh trống mõ, mang vác súng ống (phần lớn là súng giả) hò reo kêu gọi đồng bào nổi dậy cướp chính quyền.
Trong khí thế chuẩn bị đồng khởi sôi nổi diễn ra khắp xã, Tỉnh ủy Trà Vinh đã họp và quyết định phát động đồng khởi vào đêm 14/9/1960, đồng loạt với các tỉnh toàn miền Nam. Tỉnh ủy chọn xã Mỹ Long, huyện Cầu Ngang làm điểm chỉ đạo đồng khởi chính.
Chi bộ Đảng và nhân dân xã Long Toàn ráo riết chuẩn bị với quyết tâm cao. Khó khăn lớn nhất lúc này là phải đối phó với một bộ máy kềm kẹp của địch rất mạnh, bao gồm: Quận lỵ, Chi khu, Tề xã và lực lượng bảo vệ sân bay quân sự Long Toàn. Nhiệm vụ cầm chân các lực lượng này có ý nghĩa hỗ trợ rất lớn cho phong trào đồng khởi của các xã khác trong huyện. Ngay trước giờ nổ súng, Huyện ủy quyết định điều động đồng chí Nguyễn Văn Cần (tức Ba Chọp) chỉ huy một trung đội du kích của xã lên chi viện cho cuộc đồng khởi tại xã Mỹ Long (Cầu Ngang). Do đó, lực lượng đồng khởi tại chỗ của xã Long Toàn lúc này chỉ còn lại một số ít vũ trang, chủ yếu dựa vào quần chúng và cán bộ chính trị.
Đúng nửa đêm 14/9/1960, Bí thư Chi bộ xã Long Toàn, đồng chí Nguyễn Văn Tất, ra lệnh phát động đồng khởi. Cuộc nổi dậy của du kích và nhân dân Long Toàn bắt đầu bằng việc du kích nổ súng vào một số đồn, bốt xung quanh sân bay quân sự Long Toàn. Ngay sau đó, các đoàn quần chúng đã được tổ chức trước kéo ra đường, cùng du kích đánh trống mõ, mang vác súng ống (phần lớn là súng giả) và hò reo kêu gọi đồng bào nổi dậy cướp chính quyền.
Lực lượng tham gia nổi dậy ngày càng đông, tận dụng mọi thứ có sẵn trong nhà như thùng thiếc, ván gõ, thậm chí cả soong, nồi làm trống mõ, đánh liên hồi, tạo nên âm thanh sôi động, hào hùng của phong trào giải phóng. Phong trào nổi dậy của du kích và đồng bào xã Long Toàn tuy không giành được thắng lợi về mặt quân sự, nhưng có ý nghĩa rất lớn, tạo thành khí thế cách mạng quanh quận lỵ, đầu não chỉ huy của Quận Long Toàn, do đó đã cầm chân bọn Bảo an chi khu, địch không dám rời chi khu để ứng cứu cho nhau được. Mỗi đồn bốt bọn địch đều phải tự lo liệu lấy thân, nhờ đó mà hai xã Hiệp Thạnh và Ngũ Lạc giải phóng ngay trong ngày đầu đồng khởi, cờ nền vàng 3 sọc và hình Tổng thống Ngô Đình Diệm bị dẫm nát trong bùn cát giữa mùa mưa dầm tháng 9. Xã Long Toàn tuy chưa được giải phóng nhưng đã làm tốt nhiệm vụ cầm chân bảo an chi khu, phục vụ cho phong trào đồng khởi toàn huyện.
