XÃ TÂN HỘI (132) - LÊ QUANG ĐẠO
Từ một học sinh yêu nước được giác ngộ cách mạng và tích cực tham gia các hoạt động trong phong trào dân chủ năm 1936-1939, đồng chí Lê Quang Đạo đã đem hết nhiệt huyết, tham gia xây dựng tổ chức đảng và phong trào cách mạng ở các địa phương, trở thành nhà chính trị-quân sự xuất sắc. Năm 1950, đồng chí Lê Quang Đạo được Đảng cử vào quân đội và giữ chức Cục trưởng Cục Tuyên huấn rồi sau đó làm Phó chủ nhiệm Tổng cục Chính trị. Trong suốt thời gian kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, cứu nước, đồng chí là Chính ủy, Bí thư Đảng ủy của nhiều chiến dịch quan trọng. Đồng chí được phong Thiếu tướng năm 1958 và thăng Trung tướng năm 1974. Nhớ về đồng chí là nhớ về vị tướng trận mạc tài năng, đức độ và trí tuệ.
Người sáng tác "Hò đi học"
Đình Bảng, nơi có di tích lịch sử đền Đô, thờ Lý bát đế nổi tiếng, cũng là vùng đất có truyền thống cách mạng, nơi sinh ra những tiền bối của Đảng, như: Nguyễn Văn Cừ, Ngô Gia Tự và cũng là quê hương của đồng chí Lê Quang Đạo (tên khai sinh là Nguyễn Đức Nguyện). Nhân dịp kỷ niệm 100 năm Ngày sinh và nhằm đúng ngày giỗ lần thứ 22 của đồng chí Lê Quang Đạo, chúng tôi về khu phố Tỉnh Cầu thuộc làng Đình Bảng xưa và nay là phường Đình Bảng thuộc thị xã Từ Sơn (Bắc Ninh). Khác với hoạt động ồn ã ngoài phố, theo con ngõ hẹp sâu hun hút và nhiều khúc cua, chúng tôi vào căn nhà số 9 của gia đình đồng chí Lê Quang Đạo với cảm giác bình yên rất lạ. Trong ngôi nhà ngói ba gian cổ xưa, nhiều đoàn khách đến dâng hương, hoa tưởng nhớ ông. Không gian tĩnh lặng, hương trầm thoang thoảng, khói trầm mỏng manh vấn vít, chúng tôi cúi đầu thành kính, tưởng nhớ vong linh vị tướng quân đội, nhà lãnh đạo cách mạng tài đức của dân tộc, người luôn đau đáu với lập trường giai cấp công nhân Bác Hồ đã truyền dạy.
Bên bàn trà cạnh gian thờ, ông Nguyễn Đức Luận, người trông coi ngôi nhà và là cháu trong dòng họ Nguyễn Đức chia sẻ, dịp này, tỉnh Bắc Ninh đã tổ chức xây dựng nhà tưởng niệm và dựng tượng, ghi nhớ công lao chú Lê Quang Đạo. Tỉnh ủy Bắc Ninh đã tổ chức cuộc thi tìm hiểu thân thế, sự nghiệp đồng chí Lê Quang Đạo và được các tầng lớp nhân dân, cơ quan, đơn vị, địa phương hưởng ứng nhiệt tình.
Anh hùng Lao động, Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Đức Thìn bồi hồi nhớ và kể về Nguyễn Đức Nguyện, người em trong họ nội tộc: “Chú Nguyện chính thức tham gia hoạt động cách mạng khi 17 tuổi (năm 1938). Chú ấy thông minh lại sớm giác ngộ khi học tập tại Trường Trung học tư thục Thăng Long (Hà Nội) nên rất nhiệt huyết với lý tưởng cách mạng, chống áp bức bất công”.
Từ 1936 đến đầu năm 1938, Nguyễn Đức Nguyện tham gia hoạt động Đoàn thanh niên dân chủ Hà Nội, dự mít tinh chống thuế; dự lớp huấn luyện chính trị ngắn ngày do đồng chí Nguyễn Văn Cừ phụ trách, viết bài cho báo Con ong. Ông Thìn kể, đến nay, nhiều cụ cao niên ở phường Đình Bảng vẫn thuộc bài “Hò đi học” do Nguyễn Đức Nguyện sáng tác. Chuyện là, nhân dịp lễ của làng, Nguyễn Đức Nguyện đã tập hợp thanh niên kết hoa vào chiếc xe bò. Người ngồi trên đó đánh đàn Băng-Jô và trống đi khắp làng vận động các gia đình cho con đi học, biết cái chữ, để có cơ hội biết nền văn hóa Á, Âu. Tháng 8-1940, Nguyễn Đức Nguyện được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Cuối năm ấy, Xứ ủy Bắc kỳ tách chi bộ ghép Đình Bảng, Phù Lưu, Cẩm Giàng và Nguyễn Đức Nguyện được cử làm Bí thư chi bộ Đình Bảng. Trong thời gian này, anh được làm việc với các đồng chí Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Hoàng Văn Thụ; tổ chức các cuộc mít tinh hưởng ứng khởi nghĩa Bắc Sơn, kêu gọi mọi người ủng hộ cách mạng.
“Đốc lý đỏ” qua mặt mật thám
Từ giữa năm 1941, Nguyễn Đức Nguyện lấy bí danh là Lê Quang Đạo để hoạt động và trải qua các chức vụ: Bí thư Ban cán sự Đảng tỉnh Bắc Ninh; Bí thư Ban Cán sự Đảng Phúc Yên, Xứ ủy viên Xứ ủy Bắc Kỳ; Bí thư Ban Cán sự Đảng TP Hà Nội, đồng thời là biên tập viên báo Cứu quốc, Cờ giải phóng và là Phó ban tuyên truyền Trung ương Đảng
Từ năm 1939, phong trào cách mạng ở Hà Nội và một số tỉnh lân cận liên tiếp bị khủng bố, nhiều đồng chí bị địch bắt, tù đầy, tra tấn và hy sinh. Nhiều cán bộ của Đảng lánh về quê để củng cố tổ chức và chờ thời cơ thì Lê Quang Đạo vẫn hoạt động rất sôi nổi ở Hà Nội. Thời điểm ấy, trong hồ sơ của mật thám Pháp, chúng gọi Lê Quang Đạo là “đốc lý đỏ” và tìm mọi cách truy bắt. Năm 1944, nhờ may mắn, quyết đoán, Lê Quang Đạo đã thoát khỏi cái bẫy mật thám Pháp. Chuyện là, khi vào nội thành hoạt động, Lê Quang Đạo không biết các đồng chí Vũ Quốc Uy, Như Phong và Tô Hoài đã bị bắt. Trong căn nhà ở phố Phó Đức Chính, bọn mật thám đóng giả người dân ngồi uống nước, đánh cờ, đọc báo để chờ tóm “đốc lý đỏ”. Sau khi vào nhà và cảm nhận có gì đó bất ổn, Lê Quang Đạo đã đi ra nhà bếp và sân sau. Tại đây, khi thấy đôi mắt đỏ hoe của một phụ nữ ở trọ, Lê Quang Đạo quyết định tẩu thoát. Anh trèo lên mái bếp, lên sân thượng, theo tường tụt xuống và hòa vào dòng người đi bộ trên phố Ngũ Xã. Vài phút sau, bọn mật thám Pháp mới ngỡ ra thì đã bị mất “con cá to”. Sau này, khi phân tích sự việc, nhiều người khẳng định, Lê Quang Đạo thoát được là nhờ dáng người thấp nhỏ lại mặc quần áo học sinh, đeo kính nên bọn mật thám không nghĩ đấy là ông “đốc lý đỏ” mà chúng cần. Bởi có thể, trong suy đoán của chúng, “đốc lý đỏ” là người cao lớn, uy quyền chứ không phải là một thanh niên mới 23 tuổi dáng thấp nhỏ, thư sinh.
ANH CẢ của nghành tuyên huấn quân đội
Chiều cuối tuần chúng tôi đến thăm anh Nguyễn Quang Thắng, con trai trưởng của đồng chí Lê Quang Đạo ở đường Đội Cấn (Ba Đình, Hà Nội). Anh Thắng kể vắn tắt, sau Cách mạng Tháng Tám thành công, bố anh đã tham gia thành lập Thành ủy Hải Phòng và làm Bí thư Thành ủy Hải Phòng. Giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, bố anh lại được phân công làm Phó bí thư Khu ủy đặc biệt Hà Nội rồi Bí thư Thành ủy Hà Nội. “Bố tôi chính thức được điều động tham gia quân đội từ tháng 10-1950 và đảm nhiệm Cục trưởng Cục Tuyên huấn. Năm 1978, bố tôi chuyển ra và làm Bí thư Trung ương Đảng, và trực tiếp là Phó bí thư Thành ủy Hà Nội rồi năm 1983 thì chuyển sang làm Trưởng ban Khoa giáo Trung ương, phụ trách công tác dân vận và những chức vụ quan trọng khác của Quốc hội và Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam”. Anh Thắng lục lại ký ức về người cha thân yêu trong xúc động.
28 năm ở quân đội, chỗ nào nóng bỏng, ác liệt nhất, thậm chí hy sinh nhiều nhất thì đồng chí Lê Quang Đạo có mặt. Năm 1950, đồng chí Lê Quang Đạo đang là Phó ban Tuyên truyền Trung ương và phụ trách báo Sự thật thì được Trung ương Đảng điều động vào quân đội. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký sắc lệnh giao Lê Quang Đạo làm Cục trưởng Cục Tuyên huấn, Tổng cục Chính trị. Ngay sau đó đồng chí được phân công là Phó chủ nhiệm chính trị Bộ chỉ huy Chiến dịch Biên giới. Do tính chất và tầm quan trọng của chiến dịch nên Bác Hồ đã trực tiếp chỉ đạo chiến dịch này và Lê Quang Đạo là một trong những người đi bộ, leo đèo lội suối cùng với Bác Hồ. Sau này, nhà văn Nguyệt Tú, vợ đồng chí Lê Quang Đạo kể lại lời dạy của Bác với đồng chí Lê Quang Đạo: “Bác Hồ dạy anh Đạo bài học đầu tiên làm công tác chính trị trong quân đội. Những lời chỉ bảo trực tiếp của Bác và hoạt động thực tiễn của chiến dịch vô cùng quý giá đối với anh ấy. Bác nói: Công tác của một cán bộ chính trị trong quân đội còn phải quan tâm đến mọi sinh hoạt của bộ đội”.
