XÃ TÂN HỘI (227) - CHÍ SĨ NGUYỄN HỮU CƯƠNG

Thuở nhỏ vốn tính thông minh hiếu học,biết đọc biết viết chữ Hán từ rất sớm.Trước khi thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ nhất (1873) Nguyễn Hữu Cương cùng cha nối tiếp công việc của Doanh điền Nguyễn Công Trứ khai khẩn vùng đất xứ Tiền Châu (huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình ngày nay).Cũng từ đây nhiều làng mới thành lập, cha con kêu gọi chiêu mộ người dân đến vùng đất mới đào ao vượt thổ dẫn thủy nhập điền. Những ngôi làng trù phú dần hình thành, cư dân các nơi cùng tìm đến xây cơ lập nghiệp.Năm Giáp Tuất (1874) triều đình nhà Nguyễn ký hòa ước với Pháp. Cha ông là Nguyễn Mậu Kiến cùng nhiều sĩ phu yêu nước phản kháng, không đồng tình với những thỏa thuận có phần nhượng bộ của triều đình với Pháp. Cha ông đã cáo quan về quê dạy học. Với tài năng và đức độ, ông đã thu hút rất nhiều học sinh về theo học.Nguyễn Hữu Cương cùng cha củng cố lại Chiêm Bái Đường để in sách, lập quỹ “Học điền” lấy ruộng cày cấy tạo nguồn thu cho việc học. Ngoài ra, Nguyễn Hữu Cương mở mang thêm nhiều hiệu buôn đặt ở Đồng Xâm (Kiến Xương), Cổ Rồng (Tiền Hải), Tri Lai (Vũ Tiên)... để giao tiếp rộng kết nối hoạt động với các nơi được dễ dàng.Năm Kỷ Mão 1879, cha ông là Nguyễn Mậu Kiến lên vùng Hưng Hóa cùng với Nguyễn Quang Bích hoạt động chống Pháp. Nguyễn Mậu Kiến bị sốt rét và mất tại Đồn Vàng (nay là thị trấn Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ) hưởng 61 tuổi.Nợ nước thù nhà chưa trả, Nguyễn Hữu Cương cùng em trai Nguyễn Hữu Bản chiêu mộ nghĩa quân chống Pháp. Ông đã xây dựng làng Động Trung thành làng kháng chiến với lũy tre bao bọc cùng hệ thống hầm hào. Ông cùng liên kết với Doãn Khuê lập cứ tại làng Đông Vinh (nay thuộc xã Vũ Vinh, huyện Vũ Thư) - ngôi làng liền kề với Động Trung tạo phòng tuyến chống Pháp ven sông Hồng.Năm 1883, Pháp đánh chiếm thành Nam Định. Tham gia giữ thành có Nguyễn Doãn Cử người làng Keo, Phạm Xuân Chiểu làng Hoàng Xá, Ngô Đĩnh - Tri phủ huyện Xuân Trường. Nguyễn Hữu Cương và Nguyễn Hữu Bản từ làng Động Trung huy động thuyền chở lương thực hậu cần qua làng Keo theo sông Hồng sang thành Nam Định tiếp ứng cho quân sĩ bảo vệ thành.Cuộc chiến đấu bảo vệ thành Nam Định diễn ra ngày 27/3/1883 rất ác liệt. Đề đốc Lê Văn Điếm trúng đạn hy sinh, Hồ Bá Ôn trọng thương, Nguyễn Hữu Bản bị pháo bắn hy sinh. Cuộc bảo vệ thành Nam Định để lại nhiều gương chiến đấu anh dũng hy sinh. Nguyễn Doãn Cử vì tuổi cao đã trao lại quyền chỉ huy cho Nguyễn Công Úc là con trai Nguyễn Hữu Bản.Sau khi thành Nam bị mất, Nguyễn Hữu Cương cùng Nguyễn Hữu Phu và người cháu Nguyễn Công Úc xây dựng lại căn cứ phòng tuyến Kiến Xương. Năm 1885, vua Hàm Nghi ban chiếu Cần Vương, Nguyễn Hữu Cương đi Hưng Hóa gặp Nguyễn Quang Bích, Tống Duy Tân, Phan Đình Phùng, Vũ Hữu Lợi bàn kế hoạch hưởng ứng chiếu Cần Vương.Toàn quyền Paul Bert đã mời Nguyễn Hữu Cương làm Án sát Hưng Yên. Công sứ Nam Định mời ông làm tri phủ Kiến Xương nhưng ông nhất mực từ chối để tỏ rõ chí khí một người con nước Việt yêu nước.Năm 1895, tri phủ Kiến Xương đã bắt Nguyễn Hữu Cương và vu cho ông tội gây rối. Ông bị tạm giam một năm rưỡi.Năm 1901, vì cảm mến Nguyễn Hữu Cương qua mối bang giao với người em Nguyễn Hữu Đàn, đích thân cụ Nguyễn Sinh Huy (thân phụ Nguyễn Ái Quốc) đã ra làng Động Trung tìm gặp Nguyễn Hữu Cương.Năm 1905, Phan Bội Châu phát động phong trào Đông Du, Nguyễn Hữu Cương khuyến khích một số thanh niên con cháu và học trò xuất dương đi học Nhật Bản. Ngày 27/6/1908 xảy ra vụ đầu độc Hà thành, hơn 200 lính Pháp bị trúng độc bất tỉnh.Tuy nhiên, sự phối hợp ngoại công nội ứng bị lộ nên cuộc tập kính của nghĩa quân do Đề Thám chỉ huy không được diễn ra theo kế hoạch.Quân Pháp bắt được những đầu bếp người Việt chủ mưu và xét xử. Sau vụ đầu độc Hà thành, quân Pháp nghi ngờ Nguyễn Hữu Cương nhưng chúng không có đủ bằng chứng kết tội. Pháp quản thúc Nguyễn Hữu Cương một thời gian và sau đó đày về nhà lao Cần Thơ. Ông mất ngày 12/5/1912 tại Cần Thơ.