XẾP BÚT NGHIÊN LÊN ĐƯỜNG – MỘT THẾ HỆ SINH VIÊN RA TRẬN

Những năm 1960–1970, chiến tranh chống Mỹ ngày càng diễn ra ác liệt. Miền Bắc vừa xây dựng đất nước, vừa phải chi viện ngày càng lớn cho chiến trường miền Nam. Trong bối cảnh ấy, một bộ phận lớn thanh niên miền Bắc, trong đó có sinh viên các trường đại học ở Hà Nội, đã rời giảng đường để nhập ngũ. Họ đang ở tuổi học tập, tuổi của những dự định về nghề nghiệp và tương lai, nhưng chiến tranh đã đặt trước họ một lựa chọn khác: tạm gác việc học để lên đường chiến đấu.

Phong trào thanh niên, sinh viên Hà Nội tham gia kháng chiến gắn với phong trào “Ba sẵn sàng” và các đợt động viên nhập ngũ. Từ năm 1970 đến 1972, hơn 10.000 sinh viên các trường đại học ở Hà Nội đã lên đường nhập ngũ, trực tiếp tham gia chiến đấu. Nhiều người trong số họ được biên chế vào các đơn vị chiến đấu ở những chiến trường ác liệt.

Trong số những ngôi trường có nhiều sinh viên lên đường có Đại học Bách khoa Hà Nội và Đại học Tổng hợp Hà Nội. Đây là hai trung tâm đào tạo lớn của Hà Nội lúc bấy giờ, nơi tập trung đông đảo sinh viên trẻ đang học tập các ngành khoa học, kỹ thuật, tự nhiên và xã hội.

Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, theo tư liệu của nhà trường, trong những năm chống Mỹ, gần 200 cán bộ và khoảng 2.700 sinh viên đã nhập ngũ. Nhiều người được đưa vào các đơn vị thuộc Quân chủng Phòng không – Không quân, các đơn vị kỹ thuật và những đơn vị trực tiếp chiến đấu. Kiến thức kỹ thuật được học trong giảng đường cũng được một số người vận dụng trong quân đội, phục vụ radar, tên lửa, thông tin, kỹ thuật quân sự và các nhiệm vụ khác.

Có những người rời Bách khoa khi việc học còn dang dở. Họ mang theo không chỉ quân trang mà còn cả kiến thức, thói quen tư duy của một sinh viên kỹ thuật. Sau chiến tranh, nhiều người trở lại trường, tiếp tục hoàn thành việc học và trở thành kỹ sư, nhà giáo, nhà khoa học. Con đường của họ vì thế có một khoảng ngắt đặc biệt: từ giảng đường đến chiến trường, rồi từ chiến trường trở lại giảng đường.

Ở Đại học Tổng hợp Hà Nội, sự tham gia của sinh viên vào cuộc chiến cũng để lại một dấu ấn đặc biệt. Theo tư liệu của Đại học Quốc gia Hà Nội, trong những năm chống Mỹ, 1.333 cán bộ và sinh viên của trường đã “xếp bút nghiên lên đường đánh Mỹ”. Nhiều người trong số họ đã chiến đấu và hi sinh tại các chiến trường.

Trong số đó có những cái tên đã trở thành một phần ký ức của thế hệ sinh viên thời chiến như Nguyễn Văn Thạc, sinh viên Đại học Tổng hợp Hà Nội, người đã hi sinh tại chiến trường Quảng Trị năm 1972; Lê Anh Xuân, cựu sinh viên và giảng viên của trường, sau này trở thành nhà thơ, cũng hi sinh tại chiến trường miền Nam. Những con người ấy cho thấy chiến tranh đã lấy đi rất nhiều người trẻ đang ở tuổi học tập và sáng tạo.

Đặc biệt, mùa hè năm 1972, chiến trường Quảng Trị trở thành một trong những nơi chiến đấu khốc liệt nhất. Nhiều sinh viên Hà Nội được đưa vào các đơn vị chiến đấu tại đây. Những người từng ngồi trên giảng đường, cầm sách và làm bài thi, nay cầm súng giữa chiến trường. Nhiều người đã không trở về. Những cuộc đời còn rất trẻ bị dừng lại giữa chiến tranh, khi họ chưa kịp hoàn thành chương trình đại học, chưa kịp có một nghề nghiệp và một cuộc sống mà họ từng hình dung.

Tuy nhiên, khi viết về thế hệ sinh viên này, cần tránh biến họ thành một hình ảnh chỉ có sự hào hùng mà quên đi con người thật phía sau bộ quân phục. Họ là những chàng trai, cô gái còn rất trẻ; họ có gia đình, bạn bè, tình yêu, ước mơ và cả những lo lắng trước chiến tranh. Nhật ký, thư từ và hồi ức của những sinh viên – chiến sĩ cho thấy họ không phải những con người không biết sợ hãi. Chính việc phải đối diện với nỗi sợ mà vẫn lựa chọn lên đường mới làm cho sự hi sinh của họ trở nên đáng trân trọng.

Điều đáng chú ý nữa là không phải tất cả sinh viên đều trực tiếp ra chiến trường theo cùng một cách. Có người nhập ngũ và chiến đấu ở miền Nam; có người phục vụ trong các lực lượng phòng không, kỹ thuật, thông tin; có người tham gia thanh niên xung phong hoặc những nhiệm vụ khác. Vì vậy, khi nói về “sinh viên xếp bút nghiên lên đường”, cần hiểu đó là một hiện tượng rộng, với nhiều hình thức tham gia khác nhau chứ không phải tất cả đều cùng một đơn vị hay cùng một chiến trường.

Sau năm 1975, nhiều người lính sinh viên trở về với giảng đường. Những người còn sống tiếp tục việc học còn dang dở; một số trở thành giảng viên, nhà khoa học, kỹ sư, cán bộ của đất nước. Nhưng với những người đã nằm lại, giảng đường họ từng ngồi chỉ còn lưu lại tên tuổi và ký ức. Tại Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Bách khoa Hà Nội ngày nay vẫn có những hoạt động tưởng niệm, tri ân thế hệ cán bộ, sinh viên đã tham gia chiến đấu và hi sinh.

Nhìn lại những sinh viên năm xưa, điều để lại nhiều suy nghĩ nhất có lẽ không chỉ là câu chuyện “xếp bút nghiên lên đường”, mà là sự đối lập giữa hai thế giới: một bên là giảng đường với sách vở, thí nghiệm và những dự định tương lai; một bên là chiến trường với bom đạn và sự sống còn. Một thế hệ sinh viên đã bước qua khoảng cách ấy khi đất nước cần họ.

Họ rời giảng đường không phải vì từ bỏ tri thức, mà trong nhiều trường hợp, chính tri thức, tuổi trẻ và trách nhiệm của một người trí thức trẻ đã theo họ ra chiến trường. Những người trở về tiếp tục học tập và xây dựng đất nước; những người nằm lại đã để lại tuổi xuân của mình trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam. Đó là một phần ký ức không thể tách rời khỏi lịch sử của các trường đại học Hà Nội và của cả một thế hệ thanh niên Việt Nam trong chiến tranh.