XUÂN 1968 Ở HÒA HIỆP
Người kể: NGUYỄN NGỌC DŨNG NGUYỄN VĂN NGHĨA ghi
Tháng 7.1967, tôi được cấp trên điều ra công tác tại cánh Bắc Hòa Vang, và giữ chức vụ Phó Chỉ huy đơn vị K700, thuộc Ban Lương thực Quảng Đà. Tôi và một số cán bộ K700 được Đảng ủy Khu I Hòa Vang giao nhiệm vụ cùng với một số cán bộ, cơ sở xã Hòa Hiệp, thôn Kim Liên phụ trách mũi tiến công nổi dậy của quần chúng từ Kim Liên tiến vào Nam Ô. Để chuẩn bị cho đợt hoạt động Tết Mậu Thân năm 1968, nhiều vấn đề được đặt ra để thực hiện, đặc biệt là chuẩn bị nguồn lương thực và các phương án hoạt động.
Đặc điểm của phường Hòa Hiệp là vùng địch kiểm soát. Thôn Kim Liên bị bao vây bởi hàng rào ấp chiến lược của Mỹ ngụy, người dân sống trong cảnh “cá chậu chim lồng” bị kiểm soát chặt chẽ. Ở đây, ngoài số tề ngụy địa phương còn có các đơn vị địch đóng giữ đồn Nhất, đồn Nhì, kho xăng Liên Chiểu, đầu cầu Thủy Tú bảo vệ đường đèo Hải Vân.
Thị trấn Nam Ô là sào huyệt của bọn tề ngụy các xã cánh Bắc Hòa Vang. Thôn Xuân Thiều có lực lượng địch đóng ở xóm làng, sân bay Xuân Thiều và phía Đông là trận địa pháo Thanh Vinh... do đặc điểm nơi đây là vùng ven đô, kẻ địch không dùng đạn bom chống phá, mà lại dùng thủ đoạn kìm kẹp dân hết sức tinh vi, thâm độc hòng bóp chết phong trào cách mạng. Chúng tổ chức lùng ráp, bắt bớ, giam cầm đánh đập, bỏ tù những ai chúng nghi ngờ có quan hệ với Việt cộng. Một số chị em cơ sở ở Hòa Hiệp bị địch bắt ít nhất cũng vài 3 lần trong một năm nhằm khủng bố tinh thần, ly gián cơ sở cách mạng hoạt động hợp pháp và những người dân tại chỗ. Khi chiến tranh kết thúc, hầu như tất cả cơ sở cách mạng Hòa Hiệp ai cũng phải ít nhất một lần bị địch bắt tra tấn, bị tù tội.
Nhân dân Hòa Hiệp vốn có truyền thống đấu tranh cách mạng, lại được Ban Chấp hành Khu ủy Khu I tuyên truyền, tập hợp lực lượng và đã trải qua nhiều cuộc đấu tranh cọ xát với bọn Mỹ ngụy. Nên mặc dầu thời gian sống với địch nhiều hơn sống với cách mạng, nhưng tấm lòng người dân đều hướng về cách mạng. Có thể nói, nơi đây tuy không hội đủ 3 yếu tố thiên thời, địa lợi, nhân hòa nhưng lòng dân Hòa Hiệp sắc son thủy chung với cách mạng và đã làm nên những chiến công vĩ đại.
Chuẩn bị lương thực cho hoạt động Tết Mậu Thân là vấn đề quan trọng. Bà con thôn Kim Liên mặc dầu nằm trong ấp chiến lược, bị địch kìm kẹp gắt gao, nhưng có khoảng năm bảy chục gia đình tự nguyện mua gạo tiếp tế cho cách mạng. Một số cơ sở mua về để tại nhà, ban đêm cảnh giới địch, làm tín hiệu bộ đội vào lấy; một số khác lợi dụng lúc đi làm đồng giấu gạo dưới thúng phân gánh ra khỏi ấp chiến lược, đem vào vùng ranh núi cho cán bộ.
Ở Nam Ô, cán bộ vào hoạt động rất khó khăn, bà con nhận tiền mua và chuyển gạo vào Xuân Thiều để cán bộ xuống lấy hoặc lợi dụng lúc đi củi, giấu trong ghe chở lên khe Răm cho cách mạng. Tùy theo hoàn cảnh từng vùng, từng lúc mà nhân dân Hòa Hiệp đã vận dụng sáng tạo, linh hoạt các biện pháp, vượt qua mọi nguy hiểm để đưa cho được hạt gạo, hạt muối lên căn cứ nuôi lực lượng kháng chiến. Có lúc địch lùng sục đánh phá quá gắt gao, nhiều mẹ, nhiều chị phải giấu gạo trong ống quần, dưới gánh phân, gom góp chắt chiu từng lon gạo cho cách mạng, nhiều người làm, và làm 4, 5 lần trong một ngày như kiến tha lâu đầy tổ.
Khi nhân dân thôn Thủy Tú chưa bị địch dồn về Cồn Dâu, đêm đêm bà con Xuân Thiều, Thủy Tú dùng 5, 7 chiếc thuyền chở gạo qua sông Thủy Tú vào đập Cây Cừa để tiếp tế cho cách mạng. Nhiều đêm, gạo bốc xong thì trời đã sáng, bà con không thể cho thuyền quay về được, phải nhận chìm thuyền xuống nước giấu trong bãi sậy. Các anh chị lên ranh trú lại chờ khi có bà con lên làm đồng mới theo về để địch khỏi nghi ngờ. Khi mở chiến dịch, trong thời gian ngắn cần số lượng lương thực lớn và thời gian cấp bách, cách mạng kêu gọi hàng trăm người dân Hòa Hiệp xung phong tải gạo lên căn cứ, một số xung phong ở lại một thời gian để tải đạn phục vụ chiến trường cho bộ đội tên lửa đánh địch.
Nhân dân Hòa Hiệp không chỉ cung cấp gạo cho lực lượng kháng chiến, mà còn cung cấp nguồn nhân lực cho phong trào cách mạng vùng Tây Bắc Hòa Vang. Thông thường, việc rút thanh niên từ vùng kiểm soát của địch ra căn cứ bổ sung vào các đơn vị diễn ra bí mật lẻ tẻ. Nhưng đối với Hòa Hiệp, ta tổ chức thành từng đợt, mỗi đợt vài chục người, mà địch vẫn không phát hiện được. Đây có thể nói là một thành công lớn, chứng tỏ phong trào cách mạng ở Hòa Hiệp có chiều sâu và rất vững chắc.
Chỉ trong đợt chuẩn bị Tết Mậu Thân, để có quân bổ sung vào đơn vị K700 thuộc Ban lương thực Quảng Đà, được sự lãnh đạo của Khu ủy, Đảng ủy Hòa Hiệp động viên thanh niên thoát ly lên căn cứ, chỉ trong một thời gian ngắn 2 xã Hòa Hiệp, Hòa Lạc (Hòa Liên) đã bổ sung vào đơn vị K700 gần 50 thanh niên, trong đó thanh niên Hòa Hiệp chiếm khá đông, đa số là nữ thanh niên. Nhân dân Hòa Hiệp chuẩn bị cho Tết Mậu Thân hết sức gian khổ nhưng kịp thời.
Theo kế hoạch chung thì Hòa Hiệp được xác định là địa bàn trọng điểm của cánh Bắc Hòa Vang, trong đó thị trấn Nam Ô là điểm hợp quân để kéo vào Đà Nẵng. Ngày trước khi nổ ra khởi nghĩa, các đơn vị của ta vào rấm quân tại Thủy Tú, Xuân Thiều, Kim Liên và Nam Ô sẵn sàng phối hợp nổi dậy. Lực lượng nổi dậy ở cánh Kim Liên, xóm Vạn gồm có: 10 cán bộ K700, đồng chí Sát cán bộ xã Hòa Hiệp, một số cán bộ Khu I và cơ sở ở địa phương.
Tối 30 Tết, một số đồng chí trong đội công tác vào ấp chiến lược Kim Liên liên lạc với cơ sở tại chỗ, vận động quần chúng chuẩn bị nổi dậy theo kế hoạch đề ra. Lực lượng còn lại nằm chờ ngoài ấp chiến lược, tất cả đều mặc đồ thường phục như nhân dân, một số mang theo lựu đạn và súng ngắn được ngụy trang kĩ.
Sáng mồng Một Tết, trong khí lạnh của tiết xuân, khi lực lượng quần chúng có cơ sở lãnh đạo từ Kim Liên kéo sang Nam Ô thì lực lượng ta đợi sẵn nhập vào làm nòng cốt cho đoàn người nổi dậy. Lực lượng quần chúng tham gia khởi nghĩa ngày một đông cả Kim Liên, xóm Vạn khoảng 500 người. Đoàn người kéo đến đầu cầu Thủy Tú thì bọn Mỹ được trang bị súng ống đầy đủ đứng dàn hàng ngang không cho qua cầu và buộc phải quay trở lại. Trong đám đông quần chúng có một nữ thiếu niên vượt lên phía trước tiến lại gần bọn Mỹ, đi bên cạnh có một cán bộ cải trang thường dân để bảo vệ. Đây là cơ sở cách mạng do ta chuẩn bị từ trước, chị sử dụng tiếng Anh thành thạo trao đổi với tên chỉ huy Mỹ, yêu cầu để cho nhân dân qua cầu. Nhưng bọn Mỹ kiên quyết không chấp nhận. Cuộc giằng co khoảng hơn một giờ vẫn không giải quyết được vấn đề gì.
Trước tình hình đó, ban chỉ huy quyết định mở con đường khác tiến vào Nam Ô, đoàn người kéo vào xóm Vạn, cơ sở cách mạng cấp tốc huy động tất cả ghe, thuyền của bà con xóm Vạn tập trung chở đoàn người qua sông. Mấy chục chiếc thuyền đi đầu chở người qua gần đến Cồn Dâu, địch ở trên cầu bất ngờ nổ súng, đại liên, trung liên, súng trường nhắm vào những chiếc thuyền đi trước nhả đạn. Một số người bị thương trong đó có 1 cán bộ K700, các chiếc ghe đi sau vẫn tiếp tục tiến qua sông dưới làn đạn của kẻ thù. Nhưng làn đạn từ cầu Thủy Tú bắn cắt ngang giữa sông mỗi lúc càng thêm dữ dội, buộc thuyền phải quây lại và số nhân dân còn đứng bên bờ xóm Vạn phải tháo lui về Kim Liên. Kết quả chỉ có số ít người vào được Nam Ô.
Nhưng lực lượng đấu tranh chính trị Thủy Tú tập trung ở Cồn Dâu, thì được cơ sở chở vào Nam Ô an toàn. Lực lượng khởi nghĩa ở các mũi tập trung vào Nam Ô khoảng 500 người, cùng với 200 người tại chỗ với sự hỗ trợ của lực lượng vũ trang, đã nổi dậy đánh đuổi tề ngụy, giành chính quyền về tay nhân dân. Trong cuộc mít tinh, anh Nguyễn Thành Năm (Năm Dừa) đứng lên phát biểu kêu gọi nhân dân tham gia truy quét bọn tề ngụy, ủng hộ cách mạng... Lực lượng khởi nghĩa làm chủ thị trấn Nam Ô trong 1 ngày. Sau đó, địch đổ lính Thủy quân lục chiến, Biệt động quân lên bãi biển Xuân Thiều bao vây Nam Ô. Địch dùng máy bay bắn rốckét rải truyền đơn, kêu gọi lực lượng ta buông vũ khí đầu hàng. Các chiến sĩ cách mạng chiến đấu vô cùng anh dũng. Tại bến xe Nam Ô, chị Phan Thị Hòa dũng cảm đứng chặn không cho xe địch tiến vào Nam Ô, địch bắn chị hy sinh tại chỗ. Đến 18 giờ cùng ngày, các chiến sĩ rút lui.
Thị trấn Nam Ô, nằm trên trục đường chiến lược Huế - Đà Nẵng, lại là nơi trấn giữ địa đầu phía Bắc thành phố Đà Nẵng, cho nên hệ thống phòng thủ của địch hết sức nghiêm ngặt. Nhưng địch vẫn không ngăn được bước tiến của các chiến sĩ cộng sản và nhân dân trong đợt Tổng tiến công nổi dậy Tết Mậu Thân 1968. Mỗi lần nhắc lại sự kiện trên, tôi càng tự hào về những đóng góp to lớn của nhân dân Hòa Hiệp trong sự kiện lịch sử.
