Xuân Nương công chúa đại vương
Trong hệ thống các nữ thần của người Việt, Xuân Nương là một nhân thần - một vị thần - người có thật trong lịch sử với tên tuổi, quê quán gốc tích, công trạng khá đầy đủ. Bà tên là Xuân Nương sinh ngày 2 tháng giêng năm 24, mất ngày 15 - 2 năm 43. Vốn dòng dõi quyền quý, Xuân Nương là con út của chủ trưởng Hùng Sát và công chúa Đinh Thị Hiên Hoa ở vùng Châu Đại Man. Xuân Nương ra đời được ba tháng thì mẫu thân mất, ba năm thì phụ thân cũng qua đời, bà sống với các anh trai. Khi giặc phương Bắc sang xâm lược và cai trị nước Việt, người anh trai trưởng của bà là Hùng Thắng đã liên kết với Thi Sách để chống lại giặc. Sự việc bại lộ, Tô Định giết hại các anh của bà, Xuân Nương phải bỏ trốn, lánh nạn tại một ngôi chùa và ngày đêm luyện tập võ nghệ, triệu mộ hào kiệt trong vùng chờ thời cơ vùng lên. Khi Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa, Xuân Nương trở thành một nữ tướng tài giỏi dưới trướng, được giao quản lĩnh một dinh trại lớn, lấy địa điểm xã Hương Nha ngày nay làm đồn chính (1). Khởi nghĩa thắng lợi, bà Trưng Trắc lên ngôi vua, phong Xuân Nương là công chúa và ban hôn cho kết duyên với Thi Bằng.
Không lâu sau, giặc Hán lại sai Mã Viện đem quân sang xâm lược nước ta, Thi Bằng lãnh quân ra ứng chiến và tử trận. Nghe tin dữ, Xuân Nương mặc áo giáp, giả nam trang, kéo binh ra trả thù, tuy nhiên, sức địch mạnh, Xuân Nương tuẫn tiết tại sông Thao.
Với những chi tiết đặc biệt trong tiểu sử, Xuân Nương đã bước vào đời sống dân gian và qua từng giai đoạn lịch sử lại mang nhiều chi tiết mới đậm nét huyền thoại. Nếu trong sử sách, Xuân Nương là một nữ tướng tài giỏi thì trong tâm thức dân gian, bà được hình dung như một vị nữ thần, tiên, thánh. Tương truyền, Xuân Nương là con gái Đông Phương Thanh Đế được Ngọc hoàng phái xuống trần làm việc thiện nên đầu thai vào nhà chủ trưởng Hùng Sát. Còn thần tích về Xuân Nương ghi rằng: một hôm, vào canh 3, lan phòng hương thơm ngào ngạt, bà Hiên Hoa mộng thấy một người con gái xinh đẹp tuyệt trần, ước khoảng 13 tuổi, đầu đội kim thoa, cưỡi mây vào cửa, từ đó bà hoài thai. Nếu như Xuân Nương là do con gái của Đông Phương Thanh Đế đầu thai, thì khi hóa cũng không thể giống người bình thường được. Tương truyền, khi Xuân Nương hóa, trời bỗng nổi sấm chớp, mây ngũ sắc kéo về tụ quanh ngọc thể bà; hay có truyền thuyết kể lại rằng sau khi Xuân Nương hóa, mối đùn lên tạo thành mồ bà. Sinh hóa mang màu sắc huyền thoại, nhưng ngay cả khi trở về thượng giới, Xuân Nương vẫn tiếp tục hiển hóa và giúp dân giúp nước (âm phù), tiêu biểu là truyền thuyết bà hiển linh âm phù vua Lê chống giặc Minh. Chính những công lao to lớn của bà nên nhân dân vùng Tam Nông đã dựng đền, đình, miếu để hương khói thờ phụng, các triều đại phong kiến cũng liên tiếp sắc phong thần vị, tôn làm thượng đẳng thần.
