Xuân trong hầm pháo Điện Biên – Một cái Tết giữa chiến hào qua ký ức Phạm Thanh Tâm

Thời kỳ lịch sử: Chiến dịch Điện Biên Phủ, năm 1954 – cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Phần 1: Một mùa xuân rất khác

Đầu năm 1954, ở miền xuôi, Tết vẫn là thời điểm người ta mong chờ đoàn tụ.

Những căn nhà chuẩn bị bánh trái.

Những người con xa quê tìm đường trở về.

Những gia đình mong một năm mới bình an.

Nhưng trên những ngọn đồi ở Điện Biên Phủ, mùa xuân đến theo một cách khác.

Ở đó có những người lính đang đào công sự.

Những khẩu pháo đang được đưa vào trận địa.

Những con đường hành quân vẫn tiếp tục.

Và phía trước là một chiến dịch mà không ai có thể biết chính xác mình sẽ phải trả giá đến đâu.

Trong số những người có mặt tại chiến trường ấy có một thanh niên 22 tuổi:

Phạm Thanh Tâm.

Ông là phóng viên Báo Quyết Thắng của Đại đoàn Công pháo 351, đồng thời là một họa sĩ.

Công việc của ông là bám sát bộ đội.

Đi đến các trận địa.

Ghi chép.

Viết.

Và vẽ.

Những gì ông nhìn thấy trong mùa xuân năm ấy sau này trở thành một phần ký ức quý giá về Điện Biên Phủ.

Chú thích ảnh: Tư liệu về bộ đội và pháo binh trong thời gian chuẩn bị Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nguồn: Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh nhằm tái hiện bối cảnh, không khẳng định Phạm Thanh Tâm xuất hiện trong các ảnh trên.

Phần 2: Căn hầm pháo của Đại đội 806

Câu chuyện bắt đầu tại một căn hầm pháo.

Đó là vị trí của Đại đội 806, Trung đoàn 675, Đại đoàn 351.

Đây là đơn vị pháo binh sẽ tham gia những loạt đạn mở màn đánh vào cứ điểm Him Lam.

Trong chiến tranh, một hầm pháo không phải nơi để vui chơi.

Đó là nơi những người lính sống cùng khẩu pháo của mình.

Một không gian chật hẹp.

Phía trên là đất đá.

Phía trước là lỗ châu mai để nòng pháo hướng ra trận địa.

Mỗi người đều phải luôn sẵn sàng.

Nhưng có một buổi tối, căn hầm ấy bỗng trở thành một nơi rất khác.

Đội văn công của Đại đoàn 351 đến biểu diễn phục vụ bộ đội.

Những người lính pháo binh đã mở càng pháo.

Họ trang trí căn hầm.

Khoảng trống giữa hai càng pháo được biến thành một sân khấu nhỏ.

Một vài chiến sĩ còn đứng lên biểu diễn động tác kéo pháo.

Giữa chiến trường, một không gian vốn dành cho chiến đấu bỗng có tiếng hát và điệu múa.

Chú thích ảnh: Tư liệu về pháo binh và các trận địa pháo trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nguồn: Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ. Ảnh chỉ tái hiện không gian lịch sử của căn hầm pháo; không có ảnh xác nhận trực tiếp đúng căn hầm 806 trong đêm văn công.

Phần 3: Một sân khấu giữa hai càng pháo

Phạm Thanh Tâm có mặt ở đó.

Ông nhìn thấy những người lính đang xem văn công.

Nhìn thấy các cô gái trong đội biểu diễn.

Nhìn thấy những tà áo.

Những dải lụa.

Những động tác múa.

Và đặc biệt là sự thay đổi của những người lính.

Chỉ ít phút trước, họ còn là những pháo thủ đang chuẩn bị chiến đấu.

Nhưng trong khoảnh khắc ấy, họ trở lại với một phần rất bình thường của đời sống:

họ là những chàng trai trẻ đang xem văn nghệ.

Báo Quân đội nhân dân mô tả trong bức tranh sau này có bốn nữ văn công: một cô gõ phách, một cô mặc trang phục dân tộc Thái chuẩn bị biểu diễn, hai cô mặc áo tứ thân và tung những dải lụa. Xung quanh là các pháo thủ vừa thưởng thức tiết mục vừa ở tư thế sẵn sàng chiến đấu.

Phạm Thanh Tâm muốn vẽ lại khoảnh khắc ấy.

Không phải vì nó lớn lao.

Mà có lẽ chính vì nó quá bình dị.

Một chút mùa xuân.

Một chút tiếng hát.

Một chút quê hương.

Giữa một nơi mà cái chết có thể đến bất cứ lúc nào.

Ông muốn giữ lại hình ảnh ấy làm kỷ niệm.

Nhưng đêm hôm đó, ông phải trở về Đại đoàn nhận nhiệm vụ.

Ông chưa kịp vẽ.

Ông cũng không thể biết rằng khi quay lại, mọi thứ đã thay đổi.

Phần 4: Chỉ vài ngày sau…

Ở chiến trường, vài ngày có thể là một khoảng thời gian rất dài.

Phạm Thanh Tâm trở lại căn hầm.

Nhưng nơi mà ông từng nhìn thấy những người lính vui vẻ xem văn công đã không còn nguyên vẹn.

Một quả đạn pháo đã rơi vào căn hầm.

Khẩu pháo bị hư hỏng.

Những dấu vết của trận pháo kích còn lại trên trận địa.

Và ba người lính:

Tý.

Lộc.

Giao.

đã hy sinh.

Người lính tên Ngọ bị thương nặng.

Không có gì chuẩn bị cho một người trước cảnh tượng ấy.

Chỉ vài ngày trước, những người đồng đội ấy còn ngồi đó.

Còn xem văn công.

Còn cười.

Còn đứng lên biểu diễn động tác kéo pháo.

Giờ đây, ba người đã nằm lại.

Căn hầm từng có tiếng hát trở thành nơi lưu lại dấu vết của một trận pháo kích.

Phạm Thanh Tâm ngủ lại trong căn hầm.

Ông nhìn khẩu pháo.

Nhìn những vết máu đã khô trên lá chắn.

Và ông khóc.

Theo lời kể của chính ông được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Điện Biên ghi lại, đó là một nỗi đau khiến ông “khóc như chưa từng được khóc”.

Đó là khoảnh khắc mà bức tranh bắt đầu thực sự ra đời.

Chú thích ảnh: Hình ảnh hiện vật, trận địa và không gian liên quan đến pháo binh trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nguồn: Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ. Không có ảnh trực tiếp ghi lại khoảnh khắc ba chiến sĩ Tý, Lộc, Giao hy sinh, vì vậy không sử dụng ảnh minh họa để gán cho sự kiện.

Phần 5: Bức tranh bắt đầu từ một nỗi đau

Phạm Thanh Tâm đã muốn vẽ cảnh văn công trong hầm pháo ngay từ đầu.

Nhưng chính sự hy sinh của những người đồng đội khiến ông quyết tâm phải hoàn thành nó.

Bức tranh không còn đơn giản là một kỷ niệm đẹp.

Nó trở thành lời nhắc về những người đã nằm lại.

Một bên là mùa xuân.

Một bên là chiến tranh.

Một bên là tiếng hát.

Một bên là tiếng pháo.

Một bên là những tà áo mềm mại.

Một bên là khẩu pháo nặng nề.

Và ở giữa tất cả là người lính.

Người lính có thể cười.

Có thể thưởng thức văn nghệ.

Có thể nhớ quê nhà.

Nhưng chỉ một lúc sau cũng có thể hy sinh.

Đó là sự thật khắc nghiệt của chiến trường.

Và chính vì thế, bức tranh không phải một bức tranh vui.

Nó có vẻ đẹp của mùa xuân.

Nhưng phía sau vẻ đẹp ấy là nỗi đau của người ở lại.

Phần 6: Những cô văn công giữa trận địa

Trong bức tranh, những cô văn công nổi bật giữa căn hầm.

Đó là một hình ảnh rất đẹp.

Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, vẻ đẹp ấy lại khiến người ta xúc động.

Bởi những cô gái ấy đã phải hành quân cùng bộ đội lên Điện Biên.

Họ đến những nơi mà bom đạn vẫn đang diễn ra.

Họ không cầm súng.

Nhưng họ mang đến một thứ khác:

tiếng hát.

điệu múa.

sự động viên tinh thần.

Một tư liệu về nghệ sĩ múa Vũ Thị Lương cho biết bà từng là thành viên Đội Văn công Đại đoàn 351 và có mặt trong những buổi biểu diễn tại các đơn vị pháo binh. Theo hồi ức được ghi lại, đội văn công đã hành quân bộ hàng trăm cây số lên Điện Biên Phủ và biểu diễn phục vụ bộ đội ở nhiều nơi.

Trong chiến tranh, người ta thường nói về những người chiến đấu bằng súng.

Nhưng có những người chiến đấu bằng tinh thần.

Một bài hát.

Một điệu múa.

Một tiếng đàn.

Một câu chuyện.

Có thể không ngăn được đạn pháo.

Nhưng có thể giúp một người lính nhớ rằng phía sau mình vẫn còn quê hương.

Vẫn có cuộc sống.

Vẫn có mùa xuân.

Phần 7: Mùa xuân trong hầm pháo

Điều đặc biệt nhất của bức tranh nằm ở sự đối lập.

Chiến tranh và mùa xuân.

Khẩu pháo nằm giữa căn hầm.

Nòng pháo hướng ra chiến trường.

Những người lính ngồi quanh.

Nhưng giữa không gian ấy lại xuất hiện những tà áo tứ thân.

Những dải lụa.

Những cô gái.

Những động tác múa.

Một màu sắc của quê hương.

Một hơi thở của đời sống.

Nhìn vào đó, người xem có thể cảm nhận được một điều rất con người:

người lính vẫn muốn được sống như một người bình thường.

Họ vẫn nhớ những ngày Tết.

Nhớ những đêm văn nghệ.

Nhớ tiếng hát.

Nhớ những cô gái quê nhà.

Nhưng họ đang ở Điện Biên Phủ.

Và họ biết rằng nhiệm vụ của mình là chiến đấu.

Bởi vậy, mùa xuân trong bức tranh không phải mùa xuân của sự bình yên.

Đó là mùa xuân của những người đang chiến đấu để giành lấy một tương lai bình yên.

Phần 8: Không chỉ là một bức tranh

Bức tranh đầu tiên được Phạm Thanh Tâm vẽ trên giấy trong thời gian chiến tranh.

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, cuối năm 1954, tác phẩm được đưa đi triển lãm mỹ thuật toàn quốc và đoạt giải Ba.

Nhưng câu chuyện của tác phẩm chưa kết thúc.

Theo các tư liệu về Phạm Thanh Tâm, ông đã nhiều lần thực hiện lại tác phẩm với những chất liệu và cách thể hiện khác nhau. Một bản được Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh sưu tầm năm 1994; bản ông hoàn chỉnh về sau được thực hiện trên lụa.

Vì vậy, cần phân biệt:

cảnh tượng năm 1954
và
bản tranh hiện đang được trưng bày.

Không nên nói rằng bức sơn dầu hiện nay chính là tờ giấy nguyên bản được vẽ trong hầm pháo năm 1954.

Các nguồn tư liệu cho thấy tác phẩm đã được họa sĩ tiếp tục thực hiện lại qua nhiều giai đoạn.

Điều không thay đổi là:

ký ức về căn hầm pháo và những người đồng đội đã hy sinh.

Đó mới là linh hồn của tác phẩm.

Phần 9: Một người lính không muốn quên đồng đội

Phạm Thanh Tâm từng nói rằng ông muốn ghi lại những gì đẹp nhất về đồng đội và tình cảm của những người lính với mùa xuân.

Câu nói ấy giúp chúng ta hiểu thêm về tác phẩm.

Ông không muốn chỉ nhớ đến Điện Biên Phủ bằng tiếng pháo.

Ông muốn nhớ cả những con người.

Những lúc họ cười.

Những lúc họ vui.

Những lúc họ quên đi chiến tranh trong vài phút.

Bởi nếu chỉ kể chiến tranh bằng những trận đánh, chúng ta sẽ dễ quên mất rằng những người tham gia chiến tranh cũng là những con người có cảm xúc.

Họ có tuổi trẻ.

Có gia đình.

Có người thương.

Có quê hương.

Có những ngày Tết mà họ không thể trở về.

Và có những đồng đội mà họ sẽ không bao giờ gặp lại.

Ba người lính Tý, Lộc, Giao trong căn hầm pháo chính là những cái tên mà Phạm Thanh Tâm không quên.

Bức tranh vì thế không chỉ có bốn cô văn công và những người lính đang xem biểu diễn.

Ở phía sau bức tranh còn có ba người lính đã hy sinh.

Chú thích ảnh: Tư liệu về người lính pháo binh và ký họa chiến trường của Phạm Thanh Tâm. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ và các tư liệu mỹ thuật. Ảnh không xác định danh tính Tý, Lộc, Giao nếu không có chú thích nguồn.

Phần 10: Từ căn hầm năm ấy đến bảo tàng hôm nay

Năm 2014, nhân dịp kỷ niệm 60 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, Phạm Thanh Tâm đã hiến tặng bức tranh cho Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ.

Đó là một hành động có ý nghĩa.

Bởi ông hoàn toàn có thể giữ tác phẩm cho riêng mình.

Nhưng ông đã đưa nó trở về Điện Biên.

Về đúng nơi câu chuyện bắt đầu.

Nơi có những căn hầm.

Những trận địa.

Những người lính.

Những người đã không trở về.

Ngày nay, khách tham quan bảo tàng có thể đứng trước bức tranh ấy.

Họ có thể nhìn thấy một khẩu pháo.

Những người lính.

Những cô văn công.

Những dải lụa.

Một không gian tưởng như rất yên bình.

Nhưng nếu biết câu chuyện phía sau, người xem sẽ hiểu:

đây là một bức tranh được sinh ra từ mất mát.

Nó đẹp vì trong chiến tranh, con người vẫn cố giữ lấy cái đẹp.

Nó xúc động vì phía sau niềm vui của một đêm văn nghệ là những người đã hy sinh.

Và nó có giá trị vì người họa sĩ đã giữ được ký ức ấy suốt nhiều thập niên.

Lời kết: Mùa xuân ấy không bao giờ mất

Có những bức tranh được vẽ để ngắm.

Có những bức tranh được vẽ để nhớ.

Và có những bức tranh được vẽ vì người họa sĩ sợ mình sẽ quên.

“Xuân trong hầm pháo Điện Biên” thuộc về nhóm thứ hai.

Phạm Thanh Tâm từng muốn vẽ cảnh những người lính xem văn công trong căn hầm pháo.

Ông muốn giữ lại một khoảnh khắc đẹp.

Một khoảnh khắc mà chiến tranh dường như tạm lùi lại.

Những người lính cười.

Các cô văn công múa.

Những tà áo bay.

Những dải lụa tung lên.

Một chút mùa xuân giữa lòng trận địa.

Nhưng khi ông quay lại, ba người đồng đội đã hy sinh.

Căn hầm bị phá hủy.

Khẩu pháo bị hư hỏng.

Những vết máu còn lại trên lá chắn.

Và người họa sĩ trẻ đã khóc.

Chính từ nỗi đau ấy, ông hoàn thành bức tranh.

Vì vậy, nếu chỉ nhìn vào màu sắc tươi sáng của tác phẩm, chúng ta mới chỉ nhìn thấy một nửa câu chuyện.

Nửa còn lại nằm phía sau.

Là Tý, Lộc và Giao.

Là người lính Ngọ bị thương.

Là những người đồng đội mà Phạm Thanh Tâm đã nhìn thấy, đã sống cùng, rồi phải chứng kiến họ nằm lại.

Bức tranh vì thế trở thành một cách để ông giữ họ lại.

Không phải bằng những tượng đài lớn.

Không phải bằng những dòng chữ dài.

Mà bằng một khoảnh khắc rất nhỏ:

một đêm văn công trong hầm pháo.

Một điều tưởng như bình thường.

Nhưng chính những điều bình thường ấy làm nên giá trị của ký ức.

Bởi chiến tranh không chỉ có những trận đánh.

Chiến tranh còn có những đêm người lính nhớ nhà.

Có những buổi văn nghệ.

Có tiếng cười.

Có những người trẻ đang sống những năm tháng đẹp nhất của đời mình.

Và có những buổi tối cuối cùng của một người mà không ai biết đó là buổi tối cuối cùng.

Đó là điều khiến câu chuyện về “Xuân trong hầm pháo Điện Biên” trở nên đau đáu.

Mùa xuân vẫn đến.

Nhưng có những người đã không còn nhìn thấy mùa xuân tiếp theo.

Họ đã nằm lại ở Điện Biên để đất nước có thể đi tới những mùa xuân hòa bình.

Và hôm nay, khi chúng ta đứng trước bức tranh ấy, có lẽ điều đáng làm nhất không phải chỉ là khen nó đẹp.

Mà hãy nhớ rằng:

đằng sau vẻ đẹp ấy là những con người thật.

Những người lính thật.

Những cô văn công thật.

Một căn hầm pháo thật.

Một trận chiến thật.

Một sự hy sinh thật.

Và một người họa sĩ thật sự đã ở đó.

Phạm Thanh Tâm đã mang ký ức ấy đi suốt cuộc đời.

Ông giữ nó trong những trang nhật ký.

Trong những nét ký họa.

Trong những bức tranh.

Và cuối cùng, ông đưa tác phẩm trở về Điện Biên.

Để thế hệ sau có thể nhìn thấy.

Có thể hiểu.

Và có thể biết ơn.

Biết ơn những người đã chiến đấu.

Biết ơn những người đã hy sinh.

Và biết ơn cả những người đã âm thầm giữ lại ký ức để chúng ta hôm nay không quên họ.

Bởi hòa bình mà chúng ta đang sống không phải tự nhiên mà có.

Nó được đổi bằng tuổi trẻ của những người lính.

Bằng nước mắt của những người mẹ.

Bằng những năm tháng xa nhà.

Bằng những đồng đội nằm lại.

Và bằng cả những người nghệ sĩ đã mang cây bút vào chiến trường để nói với thế hệ sau:

“Đừng quên những người đã từng sống, chiến đấu và hy sinh ở nơi này.”

Chú thích ảnh: Bức tranh “Xuân trong hầm pháo Điện Biên Phủ”, chân dung Phạm Thanh Tâm và không gian Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ. Nguồn: Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Điện Biên, Báo Quân đội nhân dân. Bức tranh là hiện vật thật đang được bảo tàng lưu giữ và trưng bày.