Xuất ngoại lần thứ 2

Năm 1911 Phan Chu Trinh theo Toàn quyền Klobukowsky sang Pháp. Cụ biết trước các sĩ phu Việt Nam yêu nước xúc động mạnh, nghe tin cuộc cách mạng Tân Hợi 19.08.1911 Trung Hoa lật đổ được chính thể chuyên chế, bước sang chế độ Dân chủ, tại Việt Nam các sĩ phu yêu nước sẽ tiếp tục nổi dậy chống Pháp dành độc lập, không tránh được cảnh chiến tranh, gây thêm khổ đau, vốn cụ chủ trương Pháp-Việt đề huề xem như nền tảng tư tưởng dân chủ xây dựng Việt Nam.

Sử sách thế giới ca tụng Mohandas Karamchand Gandhi (1867-1948) đấu tranh bất bạo động với người Anh dành độc lập cho Ấn Độ nhưng nước Việt Nam nhỏ bé thời ấy nhà cách mạng Phan Chu Trinh, đấu tranh dành độc lập với thực dân Pháp bất bạo động trước Gandhi !!

Cụ Phan nói :

– không nên trông người ngoài trông người ngoài là ngu, không nên bạo động, bạo động là chết Tôi chỉ có một lời để nói với đồng bào, không gì bằng học..vv Chỉ nên đề xướng dân quyền, dân đã biết có quyền thì việc khác có thể làm (13)

Tàu đến cảng Marseille, cụ Phan và con trai được đón lên tàu lửa về Paris, ở trọ trên đường Gay Lussac, sau về số 32 Vouillé quận 15. Cụ tiếp xúc với Messimy, Bộ trưởng Bộ Thuộc Địa và Albert Sarraut sắp sang làmToàn quyền tại Đông Dương.

Ông Jules Roux đại úy từng làm việc tại Tòa án binh ở Bắc Bộ từ năm 1904-1909 rất ngưỡng mộ Phan Chu Trinh, đến tiếp xúc giúp đỡ và dịch các thư sang Pháp văn, gởi cho Bộ Thuộc Địa Pháp và ông Phan Văn Trường (1875-1933), nhỏ hơn cụ Phan 3 tuổi lúc ở Hà Nội làm việc cho tòa Khâm sứ Bắc Kỳ. Cuối năm 1908 được tuyển sang Paris làm phụ giảng tiếng Việt ở trường Ngôn Ngữ Phương Đông và tiếp tục học đỗ cử nhân luật, có quốc tịch Pháp. Từ năm 1910 ông thuê nhà số 6 Villa des Gobelins. Nơi đây như trụ sở của người Việt yêu nước, cụ Phan cùng đến ở chung thời gian dài, Việt kiều, sinh viên sống tại Paris lúc bấy giờ khoảng hơn 100 người (14)

Hai họ Phan trở thành cột trụ của phong trào Việt Kiều tại Pháp, Phan Chu Trinh viết các bản điều trần gởi cho chính phủ Pháp, nêu lý do Việt Nam được Pháp bảo hộ, nhưng không có tự do, công dân Việt Nam yêu nước chỉ trích chính sách cai trị, đều bị kết án tử hình và bỏ tù, vv.. Cụ viết “Trung Kỳ Dân Biến Thỉ Mạt Ký”, Jules Roux dịch sang Pháp văn. Tài liệu nầy binh vực, kêu oan cho Trần Quý Cáp và nỗi oan ức của người Việt bi áp bức gây dư luận tại Paris (gởi kèm đến Albert Sarraut chuẩn bị sang làm toàn quyền tại Đông Dương) gởi thư phản đối chính sách đô hộ tại Việt Nam “

Khâm sứ Mahé muốn đào lăng vua Tự Đức (1913) tìm vàng, cụ viết báo phản đối việc làm thiếu đạo-đức, đi diễn thuyết trong tập thể Kiều bào, kêu gọi lòng yêu nước hướng về Quê hương và thường tiếp xúc với người Pháp có lòng nhân-đạo, bác-ái bày tỏ nỗi lòng và chỉ trích chính sách cai trị tàn ác của Pháp ở Đông Dương của Sarraut :

-” Cách cai trị rộng rãi bên An Nam của ông ấy thế nào ?. Nói những sự cải cách giả dối, như viện tư vấ, pháp luật, học hành, sự đầu độc dân ta bằng rượu , bằng thuốc phiện, và sự đoạt quyền tự do của nhân dân ta…”

Vào tháng 9/1914 chiến tranh Đức Pháp bùng nổ. Đức tổng tấn công mặt trận La Somme, bên quê nhà vua Duy Tân (Vĩnh San) nổi dậy chống Pháp ngày 6-5-1916 thất bại bị truất phế đày sang đảo Réunion…

Pháp tình nghi Việt Kiều có tinh thần chống Pháp liên hệ với Đức, Phan Văn Tường bị giam ở lao Cherchemidi và Phan Chu Trinh bị giam ngục Santé (Prison de la Santé) Bên quê nhà cụ bà Phan Chu Trinh bị bệnh qua đời ngày 12.5.1914. Cuộc đời của bà Phan Chu Trinh đã hy sinh lo gia đình để chồng hoạt động cách mạng. Chúng ta cần phải vinh danh người đàn bà lý tưởng nầy !

Hai người con gái : Phan Thị Châu Liên (tức cô Đậu 1901- ?) chồng là ông đốc học Lê Ấm (1897-1976 ông bà Lê Ấm ở nhà thờ cụ Phan gần ngã năm Hoàng Diệu Đà Nẳng Ông bà Lê Ấm có con trai Lê Khâm (1930-1995) tập kết ra Bắc theo học Đại học tổng hợp Hà nội là một nhà văn đã quá cố) và người con gái là Lê Thị Minh.

Phan Thị Châu Lan (tức cô Mè 1904 -1944) chồng là ông Nguyễn Đồng Hợi làm tham tá công chánh (Agent technique) là thân sinh của bà Nguyễn Thị Bình (hiện nay phó Chủ tịch nhà nước. Các cháu không theo thuyết Dân Quyền của ông ngoại, ngược lại theo cộng sản Marxismus) .

Các ông Marius Moutet, Jules Roux bênh vực, cãi với viên đại lý Tòa án binh Đệ nhất tại Paris đến tháng 7-1915 chính phủ Poincaré trả tự do cho cụ Phan Chu Trinh. Các quan Bộ Thuộc Địa coi về Đông Pháp, cắt tiền phụ cấp 450 quan gây đời sống cụ Phan càng khó khăn hơn. Cụ học nghề rửa hình mỗi ngày được 30 quan nuôi con trai là Phan Chu Dật học trung học, dù hoàn cảnh khó khăn không muốn lệ thuộc đồng tiền mua chuộc, cụ sống với lý tưởng cao đẹp ” phú quý không tham lam, nghèo khổ không thay đổi lòng dạ, sức mạnh không khuất phục”. (15)

Năm 1917 Phan Chu Trinh bị bệnh nặng điều trị lâu, Phan Chu Dật (1897-1921) không muốn nhận giúp đỡ của gia đình ông Roux, tìm việc đưa hàng ở hãng Au Bon Marché để nuôi cha. Vì vất vả và thiếu thốn bị nhiễm bệnh, anh phải bỏ học về nước ngày 27-09-1919 và qua đời tại Huế ngày 14.02.1921 thi hài được đem về mai táng cạnh mộ Mẹ tại Tây Lộc.

Vào khoảng cuối năm 1916 sang đầu năm 1917 Nguyễn Ái Quốc đến Paris được Phan Chu Trinh giúp đỡ. Nguyễn Ái Quốc viết :

– Cụ Phan đã giúp mình rất nhiều, thực sự là người đỡ đầu cho mình trong một thời gian khi mình ở Paris (16)

Từ năm 1920 tư tưởng hoạt động Nguyễn Ái Quốc khác Phan Chu Trinh và sau đó theo chủ nghĩa cộng sản quốc tế, tham dự đại hội Tours và sang Liên Xô năm 1923 ? nếu Nguyễn Ái Quốc tiếp tục theo đường lối hoạt động của Phan Chu Trinh thì lịch sử Việt Nam đã thay đổi

Pháp tổ chức cuộc triển lãm quốc tế tại Marseille năm 1922 vua Khải Định (1916-1925) sang tham dự, lối phục sức cho đến việc tiếp xúc ngoại giao những điều chướng tai gai mắt. Cụ viết bằng chữ Hán gởi đến vua Khải Định ” Ký Khải Định Hoàng Đế Thư ” ngày 15-7-1922 kể bảy tội là ” tôn bậy quân quyền, lạm hành thưởng phạt, thích chuộng sự quỳ lạy, xa xỉ qúa độ, ăn bận không phải lối, tội chơi bời, chuyến đi có ám muội “.

Được dịch ra Việt ngữ và Pháp văn đăng trên báo chí gây dư luận xôn xao tại Pháp, vua Khải Định nhận thư về nước thời gian ngắn băng hà

Phan Chu Trinh ở Paris 14 năm gây ảnh hưởng lòng yêu nước sâu rộng trong giới Việt Kiều và sinh viên, người Pháp kính nể xem cụ Phan là chính trị gia, đại diện cho người Việt tại thủ đô Paris và các nhà cách mạng Việt Nam

– Ông vừa thể hiện tính kiên quyết, thẳng thắng, vừa biết thận trọng cân nhắc lời lẽ, thông minh nhạy bén trong hiểu và đoán ý người khác, có quan điểm đạo nghĩa sâu sắc, coi thường mặt vật chất kinh tế.