Y BLÔK ÊBAN – NGƯỜI MANG “KHO BÁU” CỦA TRUNG ƯƠNG VƯỢT QUA VÙNG ĐỊCH

Thời kỳ lịch sử: 1953 – những năm cuối của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
1. TỪ TÂY NGUYÊN RA VIỆT BẮC

Đầu những năm 1950, cuộc kháng chiến chống Pháp bước vào giai đoạn ngày càng quyết liệt. Ở Tây Nguyên, lực lượng cách mạng phải hoạt động trong điều kiện giao thông vô cùng khó khăn, nhiều vùng còn nằm trong sự kiểm soát hoặc uy hiếp của đối phương.

Y Blôk Êban lúc ấy đã trải qua nhiều năm chiến đấu.

Ông từng là người lính khố xanh được giác ngộ cách mạng trong Nhà đày Buôn Ma Thuột. Sau Cách mạng tháng Tám, ông tham gia lực lượng vũ trang, học tại Trường Lục quân Quảng Ngãi, hoạt động ở vùng địch hậu Bắc Khánh Hòa rồi trở thành Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng.

Năm 1953, ông được chọn làm đại biểu của phong trào du kích Đắk Lắk ra Việt Bắc dự Hội nghị Du kích chiến tranh toàn quốc.

Đây là chuyến đi đặc biệt.

Từ một chiến sĩ hoạt động ở Tây Nguyên, Y Blôk Êban lần đầu đặt chân tới chiến khu Việt Bắc – trung tâm lãnh đạo và chỉ đạo cuộc kháng chiến.

Tại đây, ông không chỉ dự hội nghị.

Ông còn được giao một nhiệm vụ mà sau này trở thành một trong những kỷ niệm đặc biệt nhất trong cuộc đời cách mạng của mình.

2. MỘT NHIỆM VỤ ĐẶC BIỆT

Theo hồ sơ của chính quyền Buôn Hồ, sau Hội nghị Du kích chiến tranh toàn quốc, Trung ương giao Y Blôk Êban nhiệm vụ mang 20 kg vàng vào Liên khu. Nhiệm vụ được đánh giá là đặc biệt khó khăn và nguy hiểm; ông đã trải qua một hành trình kéo dài nhiều tháng trước khi đưa số vàng về tới nơi an toàn.

Nhưng những hồi ức được đăng tải sau này cho thấy câu chuyện còn có những chi tiết rất đặc biệt.

Theo lời kể của Y Blôk Êban, ông Lê Văn Lương và ông Nguyễn Chánh giao cho ông vừa trở về sau hội nghị, vừa kết hợp nhiệm vụ vận chuyển hàng.

Trên đường về, đoàn ghé Khu III nhận 4 triệu đồng Đông Dương, sau đó đến Khu IV nhận số vàng để đưa vào Liên khu V, phục vụ việc mua sắm phương tiện vận tải, trong đó có xe đạp thồ cho chiến dịch sắp tới.

Đó là một nhiệm vụ hậu cần.

Nhưng ở chiến trường lúc ấy, hậu cần cũng có thể là một cuộc chiến.

Hai mươi kilôgam vàng không phải là một món hàng bình thường.

Nó là nguồn lực mà Trung ương gửi vào một chiến trường đang rất thiếu thốn.

Và người mang nó phải bảo đảm rằng số vàng ấy không thất lạc, không rơi vào tay đối phương và cuối cùng phải tới đúng nơi được giao.

3. NGÀY NGHỈ, ĐÊM ĐI

Đoàn lên đường.

Theo hồi ức của Y Blôk Êban, sau khi nhận tiền, đoàn di chuyển theo cách ngày nghỉ, đêm đi.

Sau khoảng bảy ngày, họ tới Linh Cảm, Đức Thọ, Hà Tĩnh.

Tiền được gửi lại trạm đón tiếp.

Còn Y Blôk Êban cùng một đồng chí thân cận tiếp tục vượt sông, đi tắt sang Thanh Chương, Nghệ An để nhận số vàng.

Đến nơi, số vàng được chia làm hai phần.

Mỗi người mang một nửa.

Không có đoàn xe lớn.

Không có những phương tiện vận chuyển an toàn.

Chỉ có những người mang hàng phải tìm đường vượt qua một không gian mà chiến tranh có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.

4. RỒI 20 KG BỖNG THÀNH 25 KG

Câu chuyện trở nên đặc biệt hơn khi Y Blôk Êban vừa trở lại Linh Cảm thì nhận được thông báo: do tình hình trong Liên khu còn khó khăn, Trung ương tiếp tục hỗ trợ thêm 5 kg vàng.

Ông lại phải quay sang Thanh Chương để nhận số vàng bổ sung.

Và lần này, nhiệm vụ càng trở nên phức tạp.

Bởi trên giấy tờ ban đầu, số vàng được giao là 20 kg.

Nhưng sau khi nhận thêm, số thực tế trở thành 25 kg.

Đoàn lại tiếp tục hành trình.

Theo hồi ức của Y Blôk Êban, từ Linh Cảm, họ lại đi theo cách ngày nghỉ, đêm đi, vượt qua những khu vực thường xuyên có các cuộc càn quét và ném bom.

Đó là những con đường mà người vận chuyển phải vừa đi vừa đề phòng.

Một trận càn có thể khiến cả đoàn phải đổi hướng.

Một trận bom có thể cắt đứt tuyến đường.

Một cuộc đụng độ bất ngờ có thể biến người vận chuyển thành mục tiêu.

Nhưng phía sau họ là số vàng không thể để mất.

5. HÀNG THÁNG TRÊN ĐƯỜNG

Các nguồn chính thức của địa phương ghi rằng Y Blôk Êban mất sáu tháng cho hành trình đặc biệt này và cuối cùng đưa số vàng về Liên khu an toàn.

Trong khi đó, hồi ức chi tiết của chính ông được các báo dẫn lại mô tả riêng chặng từ khi nhận vàng đến lúc về Liên khu kéo dài hơn một tháng, với những ngày nghỉ, đêm đi và nhiều lần phải tránh càn, tránh bom.

Hai cách ghi này không hoàn toàn giống nhau về mốc thời gian.

Có thể hiểu thận trọng rằng con số “sáu tháng” được dùng để chỉ toàn bộ hành trình gắn với nhiệm vụ sau hội nghị, trong khi hồi ức của ông mô tả cụ thể một chặng vận chuyển cuối cùng kéo dài hơn một tháng.

Điều quan trọng nhất thì các nguồn đều thống nhất:

Y Blôk Êban đã đưa được số vàng về Liên khu an toàn.

6. KHI 20 KG TRÊN GIẤY TRỞ THÀNH 25 KG TRÊN CÂN

Cuối cùng, đoàn cũng về đến nơi bàn giao.

Và lúc cân lại, một chuyện bất ngờ xảy ra.

Giấy tờ ghi:

20 kg vàng.

Nhưng số vàng thực tế:

25 kg.

Trong hoàn cảnh một nhiệm vụ đặc biệt như vậy, việc thừa tới 5 kg vàng lập tức trở thành vấn đề.

Y Blôk Êban và những người đi cùng thậm chí đứng trước nguy cơ bị kỷ luật vì nghi ngờ đã nhận hoặc bàn giao không đúng quy định.

Họ phải giải thích.

Rất lâu sau, nguyên nhân mới được làm rõ:

5 kg vàng bổ sung đã được cấp thêm trên đường đi, nhưng giấy xác nhận bổ sung chưa được lấy đầy đủ.

Nói cách khác, số vàng không hề bị thất thoát.

Ngược lại, họ đã mang về nhiều hơn số ghi trên giấy ban đầu.

Chính sự việc này trở thành một kỷ niệm mà Y Blôk Êban nhớ mãi trong cuộc đời hoạt động cách mạng của mình.

7. ĐẰNG SAU NHỮNG KILÔGAM VÀNG LÀ CẢ MỘT CHIẾN TRƯỜNG

Nếu chỉ nhìn vào con số 20 kg vàng, người ta có thể nghĩ đây là một câu chuyện về tiền bạc.

Nhưng thực tế không phải vậy.

Ở một cuộc chiến tranh kéo dài, một chiến trường cách xa Trung ương hàng nghìn kilômét, tiền và vật chất có thể quyết định khả năng duy trì hoạt động của lực lượng.

Đặc biệt ở Tây Nguyên, nơi địa hình hiểm trở, đường sá khó khăn, việc vận chuyển vật chất luôn là một bài toán lớn.

Nguồn tư liệu về hoạt động của Y Blôk Êban cho thấy ông không chỉ trực tiếp chiến đấu mà còn từng đảm nhiệm những nhiệm vụ xây dựng lực lượng, gây dựng cơ sở và tổ chức hoạt động ở vùng địch hậu. Năm 1951, đội vũ trang tuyên truyền VT3-124 do ông làm đội trưởng đã gây dựng cơ sở ở Đắk Rồ, thành lập các tổ chức quần chúng và góp phần hình thành các chi bộ ở địa phương.

Vì vậy, nhiệm vụ mang vàng cũng nằm trong một công việc rộng lớn hơn:

bảo đảm cho chiến trường có nguồn lực để tiếp tục chiến đấu.

8. NGƯỜI TỪ NHÀ ĐÀY ĐẾN NGƯỜI ĐƯỢC GIAO NHIỆM VỤ CỦA TRUNG ƯƠNG

Có một điều rất đáng chú ý trong câu chuyện này.

Nhiều năm trước, Y Blôk Êban chỉ là một người lính khố xanh.

Ông từng bị bắt đi lính cho chính quyền thuộc địa.

Trong Nhà đày Buôn Ma Thuột, ông được những người tù chính trị giác ngộ cách mạng.

Sau Cách mạng tháng Tám, ông trở thành người tham gia giành chính quyền ở Đắk Lắk, rồi trưởng thành qua các trường quân sự và nhiều chiến trường.

Đến năm 1953, người lính khố xanh năm nào đã trở thành cán bộ quân sự được giao một nhiệm vụ có tính chất đặc biệt:

đưa tài sản của Trung ương vượt qua một chặng đường chiến tranh để về với chiến trường Tây Nguyên.

Đó là một sự thay đổi rất lớn trong cuộc đời một con người.

Không chỉ từ một người lính thành người chỉ huy.

Mà còn từ một người từng bị bắt buộc cầm súng cho chế độ thuộc địa trở thành người được tin cậy giao giữ một nhiệm vụ quan trọng của cuộc kháng chiến.

9. SAU CHUYẾN ĐI

Năm 1954, Y Blôk Êban tập kết ra Bắc.

Ông có dịp gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Sau đó, ông tiếp tục được đào tạo và đảm nhiệm nhiều cương vị trong quân đội.

Về sau, ông trở lại chiến trường Tây Nguyên và giữ nhiều trọng trách, trong đó có Phó Tư lệnh Quân khu 6, Tư lệnh phó Quân khu 5.

Năm 1984, ông được phong quân hàm Thiếu tướng, được các nguồn chính thức của Đắk Lắk giới thiệu là vị tướng đầu tiên của Tây Nguyên. Năm 2010, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông qua đời ngày 13-1-2018, thọ 97 tuổi.

LỜI KẾT

Trong hàng nghìn câu chuyện về những năm tháng chiến tranh, có những câu chuyện được nhớ đến bởi tiếng súng.

Có những câu chuyện được nhớ đến bởi một trận đánh.

Nhưng cũng có những câu chuyện gần như không có tiếng súng nào được kể lại.

Một người đi trong đêm.

Một người vượt sông.

Một người tránh những cuộc càn.

Một người mang theo trên mình một thứ mà mình không được phép đánh mất.

Với Y Blôk Êban, đó là 20 kg vàng được Trung ương giao đưa về Liên khu.

Nhưng chuyến đi ấy còn mang theo một thứ khác: niềm tin.

Bởi trong chiến tranh, có những nhiệm vụ không được đo bằng số trận đánh hay số người bị tiêu diệt.

Có những nhiệm vụ được đo bằng việc người được giao có giữ được thứ mình được tin cậy trao cho hay không.

Và sau nhiều tháng đường rừng, bom đạn, những cuộc càn quét và cả một phen suýt bị kỷ luật vì “thừa” 5 kg vàng, Y Blôk Êban đã hoàn thành nhiệm vụ.

Từ một người lính khố xanh bị cưỡng bức vào quân đội thuộc địa, ông đã trở thành người cán bộ được giao giữ một phần tài sản của cuộc kháng chiến.

Hai mươi kilôgam vàng có thể được cân bằng chiếc cân.
Nhưng lòng tin mà người ta đặt vào một con người thì không thể cân được.