Y BLÔK ÊBAN VÀ TIỂU ĐOÀN NƠ TRANG LƠNG – NHỮNG NGÀY NGƯỜI CHỈ HUY ÊĐÊ TRỞ LẠI ĐẮK LẮK

Thời kỳ lịch sử: 1947–1948, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
1. TIỂU ĐOÀN MANG TÊN NGƯỜI ANH HÙNG CỦA TÂY NGUYÊN

Trước khi nói về Y Blôk Êban, cần làm rõ một chi tiết lịch sử.

Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng không phải đến năm 1947 mới ra đời.

Theo tư liệu của Bộ Chỉ huy Quân sự và Báo Đắk Lắk, lực lượng vũ trang tập trung của Đắk Lắk được hình thành từ sau Cách mạng tháng Tám. Ngày 23-9-1945, Ban Quân sự tỉnh Đắk Lắk được thành lập, nòng cốt là Tiểu đoàn Giải phóng quân mang tên Nơ Trang Lơng.

Một nguồn khác ghi rõ hơn: tháng 7-1946, Phân ban Quốc dân thiểu số tại Quảng Ngãi quyết định thành lập Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng, một đơn vị dân tộc đầu tiên ở Tây Nguyên; đơn vị ban đầu do Y Jôn Niê Kdăm làm Tiểu đoàn trưởng.

Đến cuối năm 1946, Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng được sáp nhập vào Trung đoàn 79, hình thành Trung đoàn 84; sau đó đơn vị tiếp tục được gọi theo tên Nơ Trang Lơng.

Vì vậy, câu chuyện năm 1947 thực chất là câu chuyện về một giai đoạn mới của đơn vị, khi Y Blôk Êban được giao quyền chỉ huy.

Và đây cũng là lúc người cán bộ Êđê trẻ tuổi bước vào một nhiệm vụ lớn hơn rất nhiều so với những gì ông từng trải qua.

2. TỪ VÙNG ĐỊCH HẬU KHÁNH HÒA TRỞ VỀ

Tháng 11-1946, Y Blôk Êban được giao làm đội trưởng đội vũ trang hoạt động ở vùng địch hậu phía Bắc Khánh Hòa.

Nhiệm vụ khi ấy là tìm đường, bám dân, gây dựng cơ sở.

Đó là hơn một năm mà người chỉ huy trẻ phải hoạt động trong một địa bàn phức tạp, nơi lực lượng cách mạng chưa có một hệ thống căn cứ ổn định.

Rồi đến tháng 12-1947, Y Blôk Êban được điều làm Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng, tỉnh Đắk Lắk. Hồ sơ của thành phố Buôn Hồ và Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh đều ghi mốc này.

Một hồ sơ quân nhân do Quân đội nhân dân đăng cũng xác định cụ thể hơn: ông giữ cương vị Tiểu đoàn trưởng từ tháng 12-1947 đến tháng 9-1948.

Đây là một bước tiến đáng kể.

Từ một đội trưởng hoạt động địch hậu, Y Blôk Êban nay phải tổ chức và chỉ huy một đơn vị cấp tiểu đoàn.

3. NGƯỜI CHỈ HUY 26 TUỔI

Y Blôk Êban sinh năm 1921.

Như vậy, khi nhận nhiệm vụ Tiểu đoàn trưởng vào tháng 12-1947, ông mới khoảng 26 tuổi.

Nhưng tuổi đời không phản ánh hết những gì ông đã trải qua.

Trước đó, ông đã từng là người lính khố xanh bị Pháp bắt đi lính.

Trong Nhà đày Buôn Ma Thuột, ông tiếp xúc với những người tù chính trị và được giác ngộ cách mạng.

Ngày 22-8-1945, ông dẫn đầu một trung đội lính khố xanh đứng về phía cách mạng.

Sau đó ông tham gia xây dựng lực lượng vũ trang tỉnh, chiến đấu ở tuyến ba ranh giới, đi học Trường Lục quân Quảng Ngãi rồi vào hoạt động ở vùng địch hậu Khánh Hòa.

Đến cuối năm 1947, một người từng đứng trong hàng ngũ lính thuộc địa nay đã trở thành Tiểu đoàn trưởng một đơn vị cách mạng mang tên người anh hùng chống Pháp Nơ Trang Lơng.

Con đường ấy chỉ diễn ra trong vài năm.

Nhưng đó là vài năm mà lịch sử thay đổi cả vị trí của một con người.

Chân dung Thiếu tướng, Anh hùng LLVTND Y Blôk Êban trong những năm cuối đời; hình ảnh này không phải ảnh ông trong thời kỳ chỉ huy Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng 1947–1948.

4. TIỂU ĐOÀN NƠ TRANG LƠNG – KHÔNG CHỈ LÀ MỘT ĐƠN VỊ CHIẾN ĐẤU

Tên gọi của đơn vị mang một ý nghĩa đặc biệt.

Nơ Trang Lơng là thủ lĩnh người M'Nông từng lãnh đạo cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở Tây Nguyên đầu thế kỷ XX.

Đặt tên một đơn vị vũ trang theo ông không chỉ nhằm ghi nhớ một nhân vật lịch sử.

Nó còn gắn đơn vị với truyền thống đấu tranh của đồng bào Tây Nguyên.

Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng được hình thành trong bối cảnh lực lượng cách mạng phải vừa chiến đấu, vừa xây dựng chính quyền và cơ sở ở các buôn làng.

Tư liệu của Đắk Lắk cho biết sau khi hình thành, lực lượng này có nhiệm vụ phối hợp với dân quân du kích, củng cố chính quyền cơ sở, xây dựng căn cứ chiến đấu và tổ chức đánh phá các vị trí, tuyến giao thông của đối phương.

Đó là một kiểu chiến tranh mà người lính không thể tách khỏi địa bàn.

Đơn vị phải biết đánh.
Nhưng cũng phải biết đứng ở đâu.
Dựa vào ai.
Và làm thế nào để tồn tại lâu dài.

Kinh nghiệm địch hậu mà Y Blôk Êban vừa trải qua vì thế có ý nghĩa trực tiếp đối với cương vị mới.

5. TỪ MỘT ĐỘI NHỎ ĐẾN MỘT TIỂU ĐOÀN

Có một sự khác biệt rất lớn giữa chỉ huy một đội vũ trang hoạt động bí mật và chỉ huy một tiểu đoàn.

Ở đội vũ trang địch hậu, người chỉ huy thường phải trực tiếp lo từng tuyến đường, từng cơ sở, từng điểm trú quân.

Ở một tiểu đoàn, trách nhiệm được mở rộng hơn.

Phải tổ chức đội ngũ.

Phải duy trì kỷ luật.

Phải huấn luyện chiến đấu.

Phải phối hợp với các lực lượng địa phương.

Và trong điều kiện kháng chiến những năm đầu, phải giải quyết cả những vấn đề rất căn bản về lương thực, vũ khí, liên lạc và nơi đứng chân.

Không có tư liệu đủ chi tiết để dựng lại từng ngày Y Blôk Êban chỉ huy Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng trong năm 1948.

Vì vậy, không nên gán cho ông những trận đánh cụ thể nếu không có tài liệu xác nhận.

Nhưng các hồ sơ quân sự xác nhận rõ thời gian ông giữ cương vị Tiểu đoàn trưởng, trước khi chuyển sang một nhiệm vụ khác vào tháng 10-1948.

Điều đó cho thấy cương vị Tiểu đoàn trưởng là một mắt xích quan trọng trong quá trình ông trưởng thành từ cán bộ cơ sở thành người chỉ huy các lực lượng lớn hơn.

6. NHỮNG NGƯỜI LÍNH MANG TÊN NƠ TRANG LƠNG

Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng có một đặc điểm rất đáng chú ý: đây là một trong những đơn vị sớm gắn việc xây dựng lực lượng vũ trang với vận động đồng bào các dân tộc Tây Nguyên.

Nguồn tư liệu của Đắk Lắk cho biết lực lượng được tổ chức từ những cơ sở Việt Minh, trong đó có đông đảo người dân tộc thiểu số.

Tên Nơ Trang Lơng vì vậy không chỉ nằm trên lá cờ hay danh hiệu đơn vị.

Nó hiện diện trong thành phần con người của đơn vị.

Những thanh niên từ buôn làng bước vào quân ngũ.

Những người trước đó chưa từng nghĩ mình sẽ trở thành bộ đội nay phải học cách hành quân, tổ chức đội hình và chiến đấu.

Đối với họ, một người chỉ huy như Y Blôk Êban không phải là một cán bộ từ nơi xa tới.

Ông là người Tây Nguyên.

Ông nói được tiếng của đồng bào mình.

Ông hiểu những phong tục, tập quán và cách tổ chức cộng đồng ở buôn làng.

Điều đó tạo ra một lợi thế quan trọng trong công tác vận động và tổ chức lực lượng.

7. MỘT ĐƠN VỊ ĐANG TRƯỞNG THÀNH CŨNG LÀ MỘT VÙNG KHÁNG CHIẾN ĐANG HÌNH THÀNH

Nhìn rộng hơn, những năm 1947–1948 là thời điểm lực lượng vũ trang Đắk Lắk từng bước chuyển từ những đơn vị ban đầu sang tổ chức chặt chẽ hơn.

Cuối năm 1946, Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng đã được sáp nhập với Trung đoàn 79 thành Trung đoàn 84, sau đó lấy tên Trung đoàn Nơ Trang Lơng.

Đến tháng 10-1948, Y Blôk Êban rời cương vị Tiểu đoàn trưởng để trở thành Đội trưởng vũ trang tuyên truyền Đắk Mil, đồng thời là Tỉnh ủy viên.

Điều này rất đáng chú ý.

Ông không đi từ một nhiệm vụ quân sự sang một nhiệm vụ hoàn toàn khác.

Ngược lại, ông tiếp tục được sử dụng ở nơi mà vũ trang và công tác vận động quần chúng phải đi cùng nhau.

Những kinh nghiệm của Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng tiếp tục được ông mang vào công tác xây dựng phong trào.

8. CHỈ HUY QUÂN SỰ NHƯNG KHÔNG RỜI KHỎI BUÔN LÀNG

Nhìn lại những năm đầu hoạt động của Y Blôk Êban, có một đường dây xuyên suốt.

Năm 1945, ông tham gia giành chính quyền.

Năm 1946, ông học quân sự rồi đi vào vùng địch hậu Khánh Hòa.

Năm 1947, ông trở thành Tiểu đoàn trưởng Nơ Trang Lơng.

Năm 1948, ông chuyển sang công tác vũ trang tuyên truyền ở Đắk Mil.

Những nhiệm vụ ấy khác nhau về hình thức, nhưng đều có một điểm chung:

lực lượng vũ trang phải gắn với nhân dân.

Đây cũng là một trong những đặc điểm của cuộc kháng chiến ở Tây Nguyên.

Không thể chỉ dựa vào những đơn vị tập trung.

Phải có dân quân.

Phải có cơ sở.

Phải có những buôn làng làm chỗ dựa.

Và phải có những cán bộ hiểu địa bàn, hiểu con người.

Y Blôk Êban được rèn luyện chính trong môi trường ấy.

9. TỪ TIỂU ĐOÀN NƠ TRANG LƠNG ĐẾN NHỮNG CƯƠNG VỊ LỚN HƠN

Sau khi rời Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng, Y Blôk Êban tiếp tục hoạt động ở Đắk Mil, rồi đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ khác.

Sau này ông trở thành Trung đoàn trưởng Trung đoàn E120 Tây Nguyên, rồi Phó Tư lệnh Quân khu 6 và Tư lệnh phó Quân khu 5.

Năm 1953, ông được cử ra Việt Bắc dự Hội nghị Du kích chiến tranh toàn quốc.

Và chính sau chuyến đi ấy, ông nhận nhiệm vụ đặc biệt mang vàng về Liên khu – câu chuyện chúng ta vừa kể ở phần trước.

Nhìn theo dòng thời gian, có thể thấy năm 1947 là một cột mốc quan trọng:

Y Blôk Êban bắt đầu bước ra khỏi phạm vi của một cán bộ đội vũ trang để trở thành người chỉ huy một đơn vị cấp tiểu đoàn.

10. NGƯỜI CHỈ HUY TRẺ VÀ MỘT ĐƠN VỊ MANG TÊN NƠ TRANG LƠNG

Có những chức vụ chỉ tồn tại trên giấy.

Nhưng cũng có những chức vụ đánh dấu một bước trưởng thành của cả một con người.

Với Y Blôk Êban, chức vụ Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng là một dấu mốc như vậy.

Ông mới ngoài hai mươi tuổi.

Nhưng trước đó đã trải qua Nhà đày Buôn Ma Thuột, Cách mạng tháng Tám, chiến đấu ở tuyến ba ranh giới, Trường Lục quân Quảng Ngãi và vùng địch hậu Khánh Hòa.

Giờ đây ông trở về với một đơn vị mang tên người anh hùng của chính vùng đất Tây Nguyên.

Ông không chỉ chỉ huy những người lính.

Ông đang tham gia xây dựng một lực lượng vũ trang mà trong đó có những người con của buôn làng.

Và từ đơn vị ấy, ông tiếp tục đi xa hơn.

Hình ảnh tư liệu về truyền thống lực lượng vũ trang Đắk Lắk và đơn vị tiền thân của Trung đoàn Nơ Trang Lơng; không phải ảnh xác định của Tiểu đoàn trong đúng thời điểm Y Blôk Êban chỉ huy năm 1947–1948.

LỜI KẾT

Y Blôk Êban từng bắt đầu cuộc đời cách mạng từ một vị trí rất khác.

Ông là người lính khố xanh.

Rồi trở thành người đứng về phía cách mạng.

Sau đó là cán bộ xây dựng lực lượng.

Người học viên quân sự.

Người chỉ huy đội vũ trang địch hậu.

Và đến cuối năm 1947, người Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng.

Mỗi bước đi đều gắn với một vùng đất.

Và mỗi vùng đất lại dạy ông thêm một điều về chiến tranh.

Khánh Hòa dạy ông cách tồn tại trong lòng vùng địch.

Còn Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng đặt lên vai ông một trách nhiệm lớn hơn: chỉ huy một lực lượng vũ trang tập trung của Tây Nguyên trong những năm kháng chiến còn rất non trẻ.

Sau này, Y Blôk Êban còn đi qua nhiều chiến trường, giữ nhiều cương vị và trở thành vị tướng đầu tiên của Tây Nguyên.

Nhưng trước khi có những quân hàm ấy, đã có một người chỉ huy trẻ tuổi đứng giữa những người lính mang tên Nơ Trang Lơng.

Đó là một trong những bước đầu tiên trên con đường đưa người con Êđê của buôn Chư Dluê từ người lính khố xanh năm nào trở thành một trong những người chỉ huy tiêu biểu của lực lượng vũ trang Tây Nguyên.