Y BLÔK ÊBAN VÀ TRUNG ĐOÀN E120 TÂY NGUYÊN – TỪ NGƯỜI DU KÍCH ĐẾN NGƯỜI CHỈ HUY CHỦ LỰC

Thời kỳ lịch sử: 1954–1958, từ sau Hiệp định Genève đến giai đoạn chuẩn bị trở lại chiến trường miền Nam.
. SAU CHIẾN THẮNG ĐIỆN BIÊN PHỦ, MỘT CUỘC CHIẾN KHÁC BẮT ĐẦU

Năm 1954, chiến tranh chống Pháp kết thúc bằng Hiệp định Genève.

Nhưng với những người lính Tây Nguyên, đó chưa phải là dấu chấm hết của cuộc chiến.

Đất nước tạm thời bị chia cắt. Một bộ phận cán bộ, chiến sĩ từ miền Nam và Tây Nguyên tập kết ra miền Bắc.

Y Blôk Êban cũng nằm trong dòng người ấy.

Nhưng trường hợp của ông có một điểm đặc biệt.

Theo Báo Quân đội nhân dân, sau Hiệp định Genève, Liên khu V ban đầu muốn ông ở lại Đắk Lắk hoạt động trong lòng địch để giữ cơ sở cách mạng. Sau đó, Tư lệnh Liên khu V Nguyễn Chánh quyết định bổ nhiệm ông làm Trung đoàn trưởng Trung đoàn 120, rồi đưa đơn vị ra Bắc huấn luyện.

Đó là một quyết định có ý nghĩa lớn.

Bởi Y Blôk Êban không phải một sĩ quan trưởng thành từ những trường quân sự lâu năm.

Ông trưởng thành từ chính chiến trường.

Từ người lính khố xanh bị bắt đi lính…

đến người đứng về phía cách mạng…

đến cán bộ địch hậu…

đến Tiểu đoàn trưởng Nơ Trang Lơng…

và giờ đây là Trung đoàn trưởng một đơn vị của Tây Nguyên.

2. TRUNG ĐOÀN 120 – MỘT ĐƠN VỊ MANG THEO HƠI THỞ TÂY NGUYÊN

Trung đoàn 120 không đơn thuần là một đơn vị quân đội được đưa từ miền Nam ra Bắc.

Nó gắn với lực lượng và phong trào cách mạng Tây Nguyên.

Trong giai đoạn cuối cuộc kháng chiến chống Pháp, Trung đoàn 120 đã tham gia các hoạt động quân sự ở chiến trường Tây Nguyên. Một nghiên cứu lịch sử về chiến trường Nam Trung Bộ xác nhận Trung đoàn 120 là một trong những đơn vị chủ lực tham gia chiến dịch Bắc Tây Nguyên đầu năm 1954.

Sau Hiệp định Genève, nhiệm vụ của đơn vị thay đổi.

Không còn những cuộc hành quân giữa rừng núi Tây Nguyên như trước.

Giờ đây, Trung đoàn phải đứng trước một nhiệm vụ mới:

xây dựng một lực lượng quân sự chính quy, được huấn luyện bài bản, sẵn sàng cho những nhiệm vụ mà tương lai có thể đặt ra.

Và người đứng đầu đơn vị là Y Blôk Êban.

3. NGƯỜI DU KÍCH BƯỚC VÀO HÀNG NGŨ CHỈ HUY CHỦ LỰC

Có một khoảng cách rất lớn giữa một đội vũ trang địch hậu và một trung đoàn.

Y Blôk Êban từng trải qua cả hai.

Năm 1946, ông vào vùng địch hậu Bắc Khánh Hòa, vừa tìm đường vừa bám dân xây dựng cơ sở.

Cuối năm 1947, ông làm Tiểu đoàn trưởng Nơ Trang Lơng.

Sau đó tiếp tục đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ quân sự và chính trị ở Tây Nguyên.

Đến tháng 8-1954, ông chính thức được ghi nhận giữ cương vị Trung đoàn trưởng Trung đoàn E120 Tây Nguyên, kéo dài đến tháng 4-1958. Hồ sơ cán bộ do Báo Quân đội nhân dân đăng tải xác định rõ mốc thời gian này.

Như vậy, chức vụ Trung đoàn trưởng E120 không phải một bước nhảy bất ngờ.

Nó là kết quả của gần một thập niên chiến đấu và tổ chức lực lượng.

Từ một người biết cách đưa một đội nhỏ vào vùng địch…

ông nay phải biết cách tổ chức một lực lượng lớn hơn.

Từ một người từng trực tiếp tìm đường giữa rừng…

ông nay phải học cách xây dựng một đơn vị chính quy.

4. NHỮNG NGÀY Ở NAM ĐÀN

Trung đoàn 120 đóng quân huấn luyện tại Nam Đàn, Nghệ An.

Đối với nhiều cán bộ, chiến sĩ Tây Nguyên, đây là một môi trường hoàn toàn khác.

Rời khỏi núi rừng quen thuộc, họ bước vào một vùng đất miền Trung phía Bắc, nơi điều kiện huấn luyện và sinh hoạt có những khác biệt lớn.

Nhưng chính ở đây, nhiệm vụ của Trung đoàn được đặt vào một khuôn khổ mới.

Huấn luyện.
Rèn luyện.
Xây dựng chính quy.
Học tập quân sự và chính trị.

Y Blôk Êban không chỉ là người chỉ huy.

Ông còn phải tổ chức đời sống và rèn luyện cho một đơn vị gồm nhiều cán bộ, chiến sĩ xuất thân từ Tây Nguyên.

Một trong những người từng phục vụ dưới quyền ông, Y Săm Niê, sau này kể lại rằng Trung đoàn 120 được huấn luyện tại Nam Đàn dưới sự chỉ huy của Y Blôk Êban.

Đó là những năm mà một lực lượng từng quen với chiến tranh rừng núi phải làm quen với tác phong của một quân đội chính quy.

5. NGƯỜI CHỈ HUY CŨNG PHẢI HỌC

Điều đáng chú ý là trong những năm này, Y Blôk Êban không đứng ngoài quá trình học tập.

Theo hồ sơ của Quân đội nhân dân, từ tháng 5-1958 đến tháng 4-1959, ông học Trường Cao cấp Quân sự Hà Nội. Nhưng trước đó, giai đoạn 1954–1958, các nguồn hồi ức và báo chí cũng ghi nhận ông trải qua quá trình đào tạo quân sự dài hạn tại miền Bắc.

Nói cách khác, người từng chiến đấu bằng kinh nghiệm chiến trường giờ đây phải tiếp tục học để thích ứng với yêu cầu mới.

Đó là một quy luật của quân đội:

chiến đấu giỏi chưa đủ; người chỉ huy còn phải biết tổ chức, huấn luyện và xây dựng lực lượng.

Y Blôk Êban đi qua chính quá trình ấy.

6. NGÀY 14-2-1957 – TRUNG ĐOÀN 120 ĐÓN BÁC HỒ

Một trong những kỷ niệm nổi bật nhất của những năm Trung đoàn 120 đóng quân ở Nam Đàn diễn ra vào ngày 14-2-1957.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm đơn vị.

Theo hồi ức của Y Săm Niê, khi ấy Trung đoàn 120 đang huấn luyện tại Nam Đàn dưới sự chỉ huy của Trung đoàn trưởng Y Blôk Êban. Ông Y Blôk Êban báo cáo tình hình với Bác, sau đó Bác nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ.

Nội dung Bác nhấn mạnh không phải những điều xa vời.

Đó là công tác nuôi quân, chấn chỉnh điều lệnh và xây dựng đoàn kết giữa cán bộ với chiến sĩ, giữa chiến sĩ các địa phương với nhau.

Điều này rất đáng chú ý.

Bởi một trung đoàn Tây Nguyên lúc ấy không chỉ cần giỏi chiến đấu.

Nó cần trở thành một tập thể có kỷ luật, có tổ chức và có khả năng đào tạo con người.

Hình ảnh tư liệu liên quan Y Blôk Êban và Trung đoàn 120; tư liệu công khai về sự kiện Bác Hồ thăm đơn vị năm 1957 không phải lúc nào cũng chú thích rõ từng nhân vật trong ảnh.

7. MỘT TRUNG ĐOÀN CỦA NHỮNG NGƯỜI LÍNH XA NHÀ

Những người lính Tây Nguyên ở Nam Đàn phải sống xa quê.

Họ xa những buôn làng.

Xa gia đình.

Xa núi rừng.

Xa một chiến trường mà họ đã từng chiến đấu.

Chính trong lần Bác Hồ thăm Trung đoàn 120, vấn đề ấy được nhắc đến.

Y Săm Niê kể lại rằng Bác hỏi ông là người dân tộc gì, có nhớ nhà không. Khi ông trả lời là rất nhớ nhà, Bác giải thích rằng người đi bộ đội xa nhà nhớ nhà là điều tự nhiên, nhưng đã đi làm cách mạng thì phải chấp nhận hy sinh và cố gắng học tập để ngày chiến thắng được trở về đoàn tụ.

Đây là lời kể của một cựu chiến sĩ nhiều năm sau sự kiện, nên cần phân biệt với biên bản nguyên văn của cuộc gặp.

Nhưng câu chuyện cho thấy một điều rất rõ:

Trung đoàn 120 không chỉ là một đơn vị quân sự.

Đó là một tập thể gồm những con người đang phải học cách sống, học tập và chiến đấu trong hoàn cảnh xa quê hương.

8. “TÂY NGUYÊN ĐANG THIẾU CÁN BỘ”

Trong hồi ức của Y Săm Niê về chuyến thăm, ông kể rằng Bác nhắc những chiến sĩ Tây Nguyên phải cố gắng học tập, tiếp thu kiến thức để sau này trở về trở thành cán bộ nòng cốt cho Tây Nguyên.

Điều này phù hợp với một vấn đề lớn của Tây Nguyên sau năm 1954:

thiếu cán bộ được đào tạo.

Một lực lượng vũ trang muốn tồn tại lâu dài không thể chỉ có người biết cầm súng.

Cần cán bộ quân sự.

Cần cán bộ chính trị.

Cần người hiểu địa bàn.

Cần những người có thể trở về buôn làng và tổ chức lực lượng.

Trung đoàn 120 vì vậy trở thành một môi trường đào tạo rất quan trọng đối với những người lính Tây Nguyên.

Và Y Blôk Êban, với cương vị Trung đoàn trưởng, đứng ở vị trí trung tâm của quá trình ấy.

9. NGÀY 2-9-1958 – CHIẾC QUÂN HÀM THƯỢNG TÁ

Năm 1958 là một năm đặc biệt đối với Y Blôk Êban.

Ông hoàn thành khóa đào tạo và được thăng quân hàm Thượng tá.

Theo chính hồi ức của ông được Báo Quân đội nhân dân đăng tải, ngày 2-9-1958, khi ông từ Nam Đàn ra Hà Nội dự lễ Quốc khánh và đến Phủ Chủ tịch, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp gắn quân hàm Thượng tá lên ve áo.

Đây là một hình ảnh có ý nghĩa đặc biệt.

Người lính khố xanh năm nào…

người cán bộ địch hậu…

người Tiểu đoàn trưởng Nơ Trang Lơng…

nay đứng trước Bác Hồ với quân hàm Thượng tá trên vai.

Nhưng điều đáng nói hơn cả quân hàm là nhiệm vụ phía trước.

Bởi Trung đoàn 120 không phải được xây dựng để mãi mãi ở miền Bắc.

Nó mang trong mình một mục tiêu lớn hơn:

chuẩn bị lực lượng cho Tây Nguyên.

10. TỪ NAM ĐÀN TRỞ LẠI ĐẠI NGÀN

Tháng 4-1958, Y Blôk Êban kết thúc giai đoạn giữ cương vị Trung đoàn trưởng E120 theo hồ sơ cán bộ của Quân đội nhân dân. Sau đó, ông tiếp tục học tập và được giao những nhiệm vụ mới.

Đến năm 1959, ông giữ cương vị Phó chỉ huy Mặt trận Trung Lào và chuẩn bị trở lại chiến trường miền Nam.

Rồi từ năm 1961, ông trở thành Phó Tư lệnh Quân khu 6, sau đó là Tư lệnh phó Quân khu 5.

Như vậy, bốn năm gắn với Trung đoàn 120 chính là một chiếc cầu.

Một đầu cầu là chiến trường chống Pháp.

Đầu kia là cuộc chiến đấu mới đang hình thành ở miền Nam.

Ở giữa là những năm tháng trên đất Bắc:

học tập – huấn luyện – xây dựng lực lượng – chuẩn bị trở về.

11. TỪ NGƯỜI DU KÍCH ĐẾN NGƯỜI CHỈ HUY CHỦ LỰC

Nếu nhìn toàn bộ con đường của Y Blôk Êban, cương vị Trung đoàn trưởng E120 có một ý nghĩa rất rõ.

Năm 1945, ông là người lính khố xanh đứng về phía cách mạng.

Năm 1946, ông hoạt động trong vùng địch hậu Bắc Khánh Hòa.

Năm 1947, ông chỉ huy Tiểu đoàn Nơ Trang Lơng.

Những năm sau đó, ông tiếp tục xây dựng lực lượng ở Tây Nguyên.

Đến năm 1954, ông trở thành Trung đoàn trưởng Trung đoàn 120 Tây Nguyên.

Đây không chỉ là sự thăng tiến về chức vụ.

Đó là sự chuyển biến về quy mô trách nhiệm.

Người du kích từng dựa vào dân để tồn tại giữa vùng địch giờ phải tổ chức một đơn vị chính quy.

Người từng trực tiếp tìm từng con đường rừng giờ phải nghĩ đến cả một hệ thống huấn luyện.

Người từng chiến đấu cùng những nhóm vũ trang nhỏ giờ phải xây dựng một tập thể hàng nghìn con người có tổ chức, kỷ luật và trình độ quân sự.

Đó chính là quá trình từ người chiến đấu trực tiếp trở thành người chỉ huy chủ lực.

12. TRUNG ĐOÀN 120 KHÔNG CHỈ ĐÀO TẠO NGƯỜI LÍNH

Điều quan trọng nhất mà những năm ở Trung đoàn 120 để lại không nằm ở quân số hay doanh trại.

Nó nằm ở con người.

Những người lính Tây Nguyên được đào tạo trên đất Bắc.

Họ học điều lệnh.

Học quân sự.

Học chính trị.

Học cách tổ chức đơn vị.

Và quan trọng nhất, họ được chuẩn bị để trở lại nơi mình đã ra đi.

Bản thân Y Blôk Êban cũng trưởng thành theo cách ấy.

Từ người chỉ huy có kinh nghiệm chiến trường, ông trở thành một cán bộ quân sự được đào tạo bài bản hơn.

Sau này, khi trở lại Tây Nguyên, ông đảm nhiệm những cương vị cao hơn nhiều.

Nhưng nền tảng của người chỉ huy ấy đã được xây dựng qua nhiều năm.

Trong đó có bốn năm gắn với Trung đoàn 120.

13. MỘT VÒNG TRỞ LẠI

Cuộc đời Y Blôk Êban có một vòng tròn rất đặc biệt.

Ông sinh ra ở Buôn Ma Thuột.

Trưởng thành trong phong trào cách mạng Tây Nguyên.

Chiến đấu ở nhiều địa bàn.

Ra Bắc sau Hiệp định Genève.

Học tập và xây dựng lực lượng.

Rồi lại trở về Tây Nguyên.

Sau này, ông trở thành Quyền Tư lệnh Quân khu 6, rồi Tư lệnh phó Quân khu 5.

Năm 1975, ông còn giữ cương vị Chủ tịch Ủy ban Quân quản tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn sau giải phóng.

Con đường từ người lính khố xanh đến vị tướng đầu tiên của Tây Nguyên vì thế không phải là một đường thẳng.

Đó là một hành trình qua rất nhiều vai trò.

Nhưng Trung đoàn 120 là một trong những đoạn quan trọng nhất:

đoạn đường mà người chiến sĩ Tây Nguyên học cách trở thành một người chỉ huy của quân đội chính quy.

LỜI KẾT

Có những người chỉ huy được biết đến qua một trận đánh.

Có những người được nhớ đến bởi một chiến dịch.

Nhưng với Y Blôk Êban, câu chuyện về Trung đoàn 120 lại nằm ở một khoảng thời gian ít tiếng súng hơn.

Đó là những năm tháng xây dựng con người.

Những người lính Tây Nguyên rời quê hương sau năm 1954.

Họ đến Nam Đàn.

Họ học cách trở thành những người lính chính quy.

Họ sống xa buôn làng.

Họ nhớ quê.

Nhưng họ cũng hiểu rằng một ngày nào đó mình sẽ trở lại.

Ở giữa họ là Y Blôk Êban – một người từng đi qua chiến tranh bằng đôi chân của người du kích, giờ phải gánh trách nhiệm của một Trung đoàn trưởng.

Và rồi ngày trở về cũng đến.

Từ Nam Đàn, con đường của ông lại hướng về phía Nam.

Phía trước là Tây Nguyên.

Phía trước là một cuộc chiến mới.

Và người con của buôn Chư Dluê lúc ấy đã không còn là chàng trai khố xanh năm nào.

Ông trở về với quân hàm mới, kiến thức mới và kinh nghiệm của một người chỉ huy.

Từ người lính khố xanh đến người du kích.
Từ người du kích đến Tiểu đoàn trưởng.
Từ Tiểu đoàn trưởng đến Trung đoàn trưởng.
Và từ Trung đoàn 120, Y Blôk Êban bước tiếp vào những cương vị chỉ huy cao hơn giữa đại ngàn Tây Nguyên.

Đó chính là một trong những chặng đường làm nên Y Blôk Êban – vị tướng đầu tiên của Tây Nguyên.