Ỷ Lan — Cô Tấm xứ Bắc và ngọn lửa trí tuệ của Đại Việt

Ngày 7 tháng 3 năm 1044, tại làng Thổ Lỗi, xứ Kinh Bắc (nay là xã Dương Xá, huyện Gia Lâm, Hà Nội), một cô gái tên Lê Thị Yến chào đời giữa những ruộng dâu trải nắng và tiếng lao xao của những câu hát dân gian. Tuổi thơ của bà không nhiều ghi chép, nhưng chính những cánh dâu xanh trên đồng quê ấy đã gắn liền với một trong những khoảnh khắc định mệnh nhất lịch sử Đại Việt: khi bà đang hái dâu dại giữa mùa xuân, Lý Thánh Tông — lúc đó đã qua tuổi tứ tuần mà vẫn chưa có con trai nối ngôi — đi qua và bị cuốn hút bởi sự thông minh và phong thái ung dung của cô gái trẻ. Nhà vua bèn đưa bà về kinh đô Thăng Long, phong làm Nguyên phi (Ỷ Lan), tên gọi lấy cảm hứng từ hình ảnh bà “đứng dựa cây lan” — như điểm tựa cho cả triều đại.

Khác với nhiều phi tần chỉ biết trang điểm sắc đẹp để được sủng ái, Ỷ Lan càng ngày càng chứng tỏ mình là người phụ nữ có trí tuệ vượt trội. Bà miệt mài học kinh sử, am hiểu lễ nghĩa và chính trị trị quốc, khiến cả triều đình kinh ngạc khi ý kiến của bà sâu sắc không kém gì những bậc quan văn lão luyện. Không lâu sau khi trở thành Nguyên phi, bà sinh Hoàng tử Càn Đức — người sau này nối ngôi làm vua Lý Nhân Tông — đem lại niềm vui lớn cho quốc gia và đảm bảo truyền thống dài lâu của triều Lý.

Nhưng quả thật, số phận của Ỷ Lan không chỉ gói gọn trong cung cấm sắc đẹp. Khi Lý Thánh Tông chuẩn bị chinh chiến ở phía Nam, ngài đã trao quyền nhiếp chính cho Ỷ Lan, tin tưởng bà đủ khả năng giữ yên bờ cõi. Trong khi giặc ngoại xâm đe dọa và nạn lụt lớn đe dọa con dân, Ỷ Lan đứng ra quyết đoán chỉ huy việc an dân, dẹp loạn và tái thiết nông thôn, giúp đất nước vượt qua thử thách lớn. Chính trong thời gian này, bà đã chứng tỏ bản lĩnh chính trị xuất chúng, khiến vua Thánh Tông từng thốt lời thán phục rằng “Ỷ Lan dù là phụ nữ nhưng làm nên điều phi thường, còn ta là đàn ông mà đôi khi bất lực”.

Sau khi Lý Thánh Tông băng hà, triều chính rối loạn và xảy ra tranh chấp quyền lực. Dưới sự hỗ trợ của các tướng lĩnh trung kiên như Lý Thường Kiệt, Hoàng Thái hậu Ỷ Lan xoay chuyển tình thế, đưa con trai lên ngôi và tự mình nắm quyền nhiếp chính triều Lý. Bà từng hai lần đứng ra điều hành quốc sự trong suốt triều đại nhà Lý, cùng các danh tướng tổ chức kháng chiến chống quân Tống — những kẻ từng âm mưu xâm lược Đại Việt — và củng cố kỷ cương, giữ yên bờ cõi. Đất nước bước vào thời kỳ “Quốc thịnh dân an”, văn minh rực rỡ, khiến lịch sử triều Lý trở thành một trong những giai đoạn huy hoàng nhất trong lịch sử Việt Nam.

Không chỉ là nhà lãnh đạo tài năng, Ỷ Lan còn là người mẹ quốc dân. Bà đặc biệt quan tâm đến đời sống nhân dân, đặc biệt những người yếu thế, ban hành chính sách cứu đói, giảm thuế khi thiên tai hoành hành, thúc đẩy nông nghiệp phát triển, và vững vàng giữ kỷ cương xã hội. Trong tâm linh và văn hóa, bà cũng là người thúc đẩy sự giao hòa của Phật giáo với đời sống dân chúng, xây dựng nhiều chùa chiền, góp phần tạo nên nét tinh thần sâu sắc cho người Việt.

Tuy nhiên, sự nghiệp huy hoàng ấy cũng có những trang đen. Bà dính dáng đến câu chuyện tranh chấp quyền lực triều đình sau khi Thánh Tông mất, dẫn đến cái chết của Hoàng hậu Thượng Dương và 72 thị nữ; về sau, bà bỏ nhiều công sức xây dựng chùa chiền và cầu nguyện, được cho là để chuộc lỗi trong lòng và mong tìm sự thanh thản cuối đời.

Khi bà qua đời vào năm 1117, tên tuổi Ỷ Lan không hề phai nhạt. Bà được tưởng nhớ không chỉ như một Nguyên phi, Hoàng Thái hậu nhiếp chính mà như bậc “Mẫu nghi thiên hạ”, người phụ nữ tài đức vẹn toàn, tận tụy cho đất nước và dân tộc. Đền thờ và nhiều lễ hội vẫn được tổ chức tại quê hương xứ Bắc ‌để tưởng nhớ bà, truyền lại câu chuyện của một người phụ nữ từng đứng giữa hoa lửa triều chính và góp phần làm nên một thời đại thịnh trị trong lịch sử Đại Việt