Ỷ LAN – HOÀNG THÁI HẬU TÀI ĐỨC CỦA ĐẤT VĂN LÂM (1044-1117)

Hoàng Thái hậu Ỷ Lan, tương truyền có tên là Lê Thị Khiết, còn có tên là Lê Thị Yến. Bà sinh năm Giáp Thân, niên hiệu Thiên Cảm Thánh Võ thứ nhất (1044), ngày 7 tháng 3, nguyên quán tại trại trang Thổ Lỗi, nay thuộc xã Như Quỳnh, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên. Bà là con gái ông Lê Công Thiết và bà Vũ Thị Tình, một gia đình làm nghề nông, trồng dâu, nuôi tằm.

Thuở nhỏ, Ỷ Lan đã trải qua nhiều mất mát. Năm bà 12 tuổi, mẹ qua đời. Hai năm sau, cha bà là Lê Công Thiết lấy người con gái họ Đồng làm vợ kế. Đến năm 16 tuổi, cha cũng qua đời. Từ đó, bà được mẹ kế nuôi dưỡng. Tuy xuất thân từ một gia đình bình dân, Ỷ Lan nổi tiếng là người thông minh, chăm chỉ, có phẩm chất tốt đẹp và có tài quán xuyến công việc.

Theo truyền thuyết, năm 1063, khi vua Lý Thánh Tông đi cầu tự tại chùa Dâu, đoàn xa giá đi qua vùng Thổ Lỗi. Trong khi mọi người háo hức đón vua, Ỷ Lan lại đứng tựa vào cây lan, không ra nghênh đón. Vua thấy lạ nên cho gọi bà đến hỏi chuyện. Nhận thấy bà có tư chất đặc biệt, thông minh và hiểu biết, nhà vua đưa bà về cung. Từ câu chuyện này, bà được gọi là Ỷ Lan, nghĩa là người tựa vào cây lan.

Sau khi vào cung, Ỷ Lan nhanh chóng thể hiện tài năng và được vua Lý Thánh Tông tin tưởng. Năm 1066, bà sinh Hoàng tử Càn Đức, người sau này lên ngôi vua Lý Nhân Tông. Khi Lý Nhân Tông còn nhỏ, Ỷ Lan cùng Thái sư Lý Đạo Thành tham gia việc triều chính, trở thành một nhân vật có ảnh hưởng lớn trong triều đình nhà Lý.

Năm 1072, vua Lý Thánh Tông qua đời, Lý Nhân Tông lên ngôi khi còn nhỏ tuổi. Ỷ Lan được tôn làm Hoàng thái phi và cùng triều đình chăm lo việc nước. Trong thời gian này, bà thể hiện khả năng chính trị nổi bật, quan tâm đến đời sống nhân dân và có nhiều đóng góp đối với sự ổn định của đất nước.

Ỷ Lan được sử sách và nhân dân ghi nhớ là người có nhiều đóng góp cho xã hội. Bà quan tâm đến sản xuất nông nghiệp, đời sống của người dân và việc xây dựng các công trình văn hóa, tôn giáo. Nhiều chùa, tháp được xây dựng hoặc tu sửa dưới ảnh hưởng của bà. Bà cũng được biết đến là người coi trọng việc giáo dục, khuyến khích sản xuất và chăm lo đời sống nhân dân.

Trong thời gian vua Lý Nhân Tông còn nhỏ, đất nước đứng trước nhiều khó khăn, đặc biệt là cuộc chiến tranh với nhà Tống. Ỷ Lan đã cùng triều đình tổ chức công việc nội trị, tạo hậu phương vững chắc để quân đội thực hiện nhiệm vụ bảo vệ đất nước. Bà được đánh giá là một phụ nữ có tài năng chính trị, quyết đoán và có ảnh hưởng quan trọng trong triều đình nhà Lý.

Bên cạnh tài năng chính trị, Ỷ Lan còn được nhân dân lưu truyền nhiều câu chuyện về lòng thương dân và tinh thần chăm lo cho người nghèo. Hình ảnh một người phụ nữ xuất thân từ nghề trồng dâu, nuôi tằm nhưng trở thành Hoàng thái hậu tài giỏi đã trở thành biểu tượng đặc biệt trong lịch sử Việt Nam thời Lý.

Ỷ Lan qua đời năm 1117, hưởng thọ 74 tuổi. Sau khi mất, bà được nhân dân nhiều nơi lập đền, chùa thờ phụng. Tên tuổi của bà gắn với nhiều di tích lịch sử, văn hóa ở vùng Bắc Bộ, trong đó có quê hương Văn Lâm, Hưng Yên.

Hoàng Thái hậu Ỷ Lan là một trong những người phụ nữ có vai trò nổi bật trong lịch sử Việt Nam thời Lý. Từ một cô gái xuất thân từ gia đình làm nông ở Thổ Lỗi, bà trở thành Hoàng thái hậu và có những đóng góp quan trọng cho triều đình, đất nước. Cuộc đời và sự nghiệp của Ỷ Lan góp phần làm rạng danh truyền thống lịch sử, văn hóa của quê hương Văn Lâm, Hưng Yên.