*Ỷ Lan – Từ cung nữ đến người tham gia điều hành triều chính

Truyền thống kể rằng Ỷ Lan vốn là cô gái hái dâu, được Lý Thánh Tông chú ý khi nhà vua cầu tự. Chi tiết này có thể mang màu sắc giai thoại, nhưng nó phản ánh một điểm đáng chú ý: người không xuất thân từ hoàng tộc vẫn có thể bước vào trung tâm quyền lực thông qua cung đình và trở thành nhân vật chính trị quan trọng. Từ vị trí hoàng hậu, Ỷ Lan về sau tham gia điều hành triều chính khi con trai là Lý Nhân Tông còn nhỏ.

Trong cuộc chiến với nhà Tống năm 1075–1077, Lý Thường Kiệt chỉ huy các chiến dịch quân sự, còn triều đình phải duy trì hoạt động ở hậu phương. Quản lý lương thực, nhân lực, thuế khóa và trật tự xã hội là phần ít được kể trong các câu chuyện về chiến thắng, nhưng nếu thiếu nó, quân đội khó duy trì chiến dịch. Vai trò nhiếp chính của Ỷ Lan cần được hiểu trong mạng lưới quyền lực gồm thái hậu, đại thần và hoàng tộc, thay vì xem bà là người duy nhất quyết định mọi việc.

Ỷ Lan còn được gắn với việc bảo trợ Phật giáo và xây dựng chùa chiền. Tuy nhiên, hình ảnh bà không chỉ có mặt nhân từ. Sử sách kể về việc bà xử lý Thượng Dương thái hậu và các cung nhân trong cuộc đấu tranh quyền lực sau khi Lý Thánh Tông mất. Chi tiết ấy khiến việc đánh giá Ỷ Lan phức tạp: bà có thể là người có năng lực điều hành, đồng thời cũng tham gia những quyết định khắc nghiệt của chính trị hoàng gia.

Câu chuyện Ỷ Lan cho thấy phụ nữ trong xã hội quân chủ không hoàn toàn vắng mặt khỏi quyền lực. Một số người có thể điều hành triều đình và tác động đến chính sách, nhưng họ phải hoạt động trong môi trường cạnh tranh, nơi vị trí chính trị gắn chặt với quan hệ huyết thống và kế vị. Hành trình từ cô gái hái dâu đến người nhiếp chính vừa mở rộng hình dung về vai trò phụ nữ, vừa phơi bày cái giá của cuộc đấu tranh quyền lực trong cung đình.

Vai trò của Ỷ Lan thường được kể qua hai lần nhiếp chính, nhưng chính những khoảng thời gian ấy cho thấy vị trí của bà không đơn thuần là người thay mặt nhà vua. Khi Lý Thánh Tông vắng mặt trong chiến dịch năm 1069, bà được giao trông coi công việc triều đình; về sau, khi Lý Nhân Tông còn nhỏ, bà tiếp tục tham gia điều hành đất nước trong một môi trường quyền lực nhiều cạnh tranh. Các quyết định gắn với Phật giáo và hoạt động cứu tế góp phần tạo nên hình ảnh một người phụ nữ có ảnh hưởng chính trị. Dẫu vậy, hình tượng Ỷ Lan cũng được định hình bởi những ghi chép và phán xét của sử gia đời sau, nên cần phân biệt sự kiện được ghi lại với cách diễn giải đạo đức về bà.