Ý nghĩa lịch sử của tòa thành 400 năm tuổi
Thành cổ Đồng Hới là một công trình quân sự được vua Minh Mạng xây dựng trên nền đất trọng yếu của hệ thống Lũy Thầy (Định Bắc trường thành) từ thời kỳ Trịnh – Nguyễn phân tranh. Từ thuở còn là lãnh thổ của Vương quốc Champa, nơi sông núi giao hòa và chiến chinh chưa bao giờ dứt, mảnh đất Quảng Bình đã mang trong mình vận mệnh của một vùng đất trấn thủ. Thành cổ Đồng Hới càng là chứng nhân của những cuộc chuyển mình lịch sử.
Năm 1630, trước nhiều lần tấn công từ chúa Trịnh, Đào Duy Từ đã hiến kế cho chúa Nguyễn Phúc Nguyên để xây dựng một hệ thống phòng lũy kiên cố, được đặt tên là Lũy Thầy (Lũy Đào Duy Từ). 4 dãy thành luỹ lần lượt là lũy Trường Dục, lũy Đầu Mâu, lũy Động Hải (luỹ Trấn Ninh) và lũy Trường Sa.
Hệ thống Lũy Thầy được xây dựng trong 3 năm, tạo thành một trường thành vững chắc ngăn chặn các hướng tiến công từ thế lực của Chúa Trịnh. Mãi đến năm 1774, khi nội bộ Đàng Trong suy yếu, chúa Trịnh một lần nữa đem quân chinh phạt và thành công chiếm được kinh đô Phú Xuân. Chỉ hơn mười năm sau, năm 1786, cờ khởi nghĩa Tây Sơn nổi lên, tiêu diệt cả hai thế lực họ Trịnh và họ Nguyễn, mở ra một kỷ nguyên thống nhất giang sơn.
Năm 1801, Lũy Thầy lại rền vang tiếng trống trận khi Nguyễn Ánh đem quân đánh chiếm, còn tàn quân Tây Sơn quyết tử giữ thành trì nhưng rồi bại trận trước lớp lớp giáo gươm.
Năm 1812, vua Gia Long (Nguyễn Ánh) cho đắp Thành Đồng Hới bằng đất trên vị trí trọng yếu của luỹ Trấn Ninh. Thành trì lúc ấy giữ vai trò tăng cường phòng ngự cho vùng yết hầu trọng yếu và kiểm soát giao thương ở cả đường bộ và đường thủy.
Đến năm 1824, vua Minh Mạng cho xây dựng thành Đồng Hới bằng gạch theo kiến trúc Vauban, cũng chính là kiến trúc hiện tại của Thành cổ Đồng Hới. Thành có 3 cửa Bắc – Đông – Nam, rộng khoảng 1.860m và xung quanh là hệ thống hào nước bảo vệ. Các cửa trong thành được xây dựng lệch với nhau để người bên ngoài không thể khảo sát được bố cục trong thành.
