101 TRẦN HƯNG ĐẠO: NGÔI NHÀ CỦA NHỮNG QUYẾT ĐỊNH TRƯỚC GIỜ KHỞI NGHĨA

101 TRẦN HƯNG ĐẠO: NGÔI NHÀ CỦA NHỮNG QUYẾT ĐỊNH TRƯỚC GIỜ KHỞI NGHĨA

Giữa những ngày tháng Tám năm 1945 đầy biến động, một ngôi nhà trên đại lộ Gambetta ở Hà Nội đã trở thành địa điểm hội họp và chỉ đạo của những người lãnh đạo cách mạng Thủ đô. Tại đây, những quyết định về tổ chức, lực lượng và thời cơ khởi nghĩa được hình thành, góp phần đưa Hà Nội đến thắng lợi lịch sử ngày 19/8/1945.

Ảnh 1. Ngôi nhà số 101 Trần Hưng Đạo, trước đây là số 101 đại lộ Gambetta, địa điểm gắn với hoạt động của Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội trong Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945. Ảnh tư liệu di tích.

Ngôi nhà giữa lòng Hà Nội và dấu mốc của lịch sử

Giữa nhịp sống của phố Trần Hưng Đạo hôm nay, ngôi nhà mang số 101 vẫn gợi nhớ một thời khắc đặc biệt trong lịch sử Thủ đô. Công trình mang dấu ấn kiến trúc Pháp đầu thế kỷ XX, với những ô cửa cao, tường vàng và dáng vẻ trầm mặc của một ngôi biệt thự cũ.

Ngôi nhà được xây dựng khoảng năm 1910–1911. Trước Cách mạng tháng Tám, con đường này mang tên đại lộ Gambetta. Ít ai có thể hình dung rằng một địa chỉ nằm giữa khu phố thuộc địa lại trở thành nơi làm việc của những cán bộ cách mạng đang chuẩn bị cho cuộc chuyển biến chính trị lớn nhất trong lịch sử Hà Nội đương thời.

Giá trị của ngôi nhà không nằm ở sự đồ sộ của kiến trúc, mà ở những sự kiện đã diễn ra bên trong nó. Tháng Tám năm 1945, nơi đây trở thành trụ sở của Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội, còn được gọi là Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội.

Trong những ngày quyết định ấy, mọi lựa chọn đều liên quan trực tiếp đến vận mệnh của phong trào cách mạng ở Thủ đô. Khởi nghĩa vào thời điểm nào? Huy động lực lượng ra sao? Làm thế nào để giành chính quyền khi quân Nhật vẫn còn hiện diện và được trang bị mạnh?

Những vấn đề ấy đòi hỏi sự đánh giá thận trọng nhưng cũng không cho phép chậm trễ.

Tháng Tám năm 1945: Thời cơ đến giữa những hiểm nguy

Ngày 9/3/1945, quân Nhật tiến hành đảo chính Pháp tại Đông Dương. Sự kiện này làm thay đổi sâu sắc cục diện chính trị, quân sự và đặt phong trào cách mạng Việt Nam trước những nhiệm vụ mới.

Ngày 12/3/1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”, xác định phương hướng phát động cao trào kháng Nhật cứu nước, chuẩn bị tiến tới tổng khởi nghĩa.

Tại Hà Nội, các tổ chức Việt Minh tích cực xây dựng cơ sở, phát triển lực lượng chính trị và các đội tự vệ, đẩy mạnh tuyên truyền trong công nhân, thanh niên, học sinh và những tầng lớp nhân dân khác.

Đến giữa tháng Tám, tình hình quốc tế diễn biến đặc biệt nhanh chóng. Ngày 15/8/1945, Nhật Bản tuyên bố chấp nhận đầu hàng Đồng minh. Bộ máy chính quyền thân Nhật ở Đông Dương rơi vào tình trạng hoang mang, trong khi khí thế cách mạng ngày càng dâng cao.

Tuy nhiên, thất bại của Nhật trên chiến trường thế giới không đồng nghĩa với việc lực lượng quân sự Nhật tại Hà Nội lập tức tan rã.

Theo các tài liệu lịch sử, thành phố khi ấy vẫn có hơn một vạn quân Nhật đóng giữ. Trong tay họ còn có súng, xe cơ giới và khả năng sử dụng vũ lực để ngăn chặn các hoạt động cách mạng.

Đó chính là nghịch lý của thời điểm lịch sử: thời cơ giành chính quyền đã xuất hiện, nhưng nguy cơ xảy ra một cuộc đụng độ đẫm máu vẫn hiện hữu.

Tối 14 và ngày 15/8/1945, Xứ ủy Bắc Kỳ họp tại Vạn Phúc, Hà Đông, bàn chủ trương khởi nghĩa ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ. Riêng Hà Nội, với vị trí đầu não chính trị và quân sự, cần có sự chuẩn bị chặt chẽ hơn.

Tối 15/8, Thành ủy Hà Nội tổ chức cuộc họp bất thường tại chùa Hà, Dịch Vọng, để rà soát lực lượng và những công việc cấp bách.

Những cuộc họp nối tiếp nhau cho thấy quyết tâm khởi nghĩa không phải là một quyết định bộc phát, mà là kết quả của quá trình chuẩn bị, đánh giá tương quan lực lượng và nhận định thời cơ.

Sáng 16/8/1945: Cuộc họp tại số 101 Gambetta

Sáng ngày 16/8/1945, tại ngôi nhà số 101 đại lộ Gambetta, đồng chí Nguyễn Khang, Ủy viên Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ, triệu tập cuộc họp với Thành ủy Hà Nội để phổ biến chủ trương thành lập Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội.

Ủy ban gồm năm thành viên: Nguyễn Khang, Nguyễn Huy Khôi (tức Trần Quang Huy), Nguyễn Quyết, Nguyễn Duy Thân và Lê Trọng Nghĩa. Đồng chí Trần Đình Long được cử làm cố vấn.

Trong đó, Nguyễn Khang giữ vai trò Chủ tịch Ủy ban; Nguyễn Quyết đang đảm nhiệm cương vị Bí thư Thành ủy Hà Nội.

Sự ra đời của Ủy ban Quân sự cách mạng đánh dấu bước chuyển quan trọng từ chuẩn bị lực lượng sang tổ chức chỉ đạo khởi nghĩa trực tiếp.

Ngay trong cuộc họp đầu tiên, các thành viên thống nhất cần xúc tiến khởi nghĩa ở Hà Nội. Song vấn đề không đơn giản là phát động quần chúng xuống đường. Điều đặc biệt quan trọng là phải đánh giá chính xác thái độ của quân Nhật, nắm tình hình chính quyền đương thời và phát huy tối đa ưu thế của lực lượng chính trị cách mạng.

Ủy ban chủ trương tiếp tục mở rộng hoạt động tuyên truyền, vận động quần chúng, chuẩn bị lực lượng tự vệ và đẩy mạnh những hình thức đấu tranh công khai.

Chính sự kết hợp giữa tinh thần quyết đoán và khả năng nhận diện nguy cơ đã tạo nên nét đặc sắc trong công tác chỉ đạo khởi nghĩa tại Hà Nội.

Ngôi nhà số 101 vì thế không chỉ là địa điểm hội họp. Nó trở thành một đầu mối quan trọng trong quá trình tổ chức và điều hành cuộc đấu tranh giành chính quyền ở Thủ đô.

Từ những cuộc họp kín đến làn sóng cách mạng trên đường phố

Sau cuộc họp ngày 16/8, hoạt động cách mạng tại Hà Nội chuyển biến ngày càng sôi nổi.

Trong đêm 16/8, các đội tuyên truyền xung phong của Việt Minh xuất hiện tại nhiều địa điểm công cộng. Ở các rạp hát, rạp chiếu bóng, những bài diễn thuyết kêu gọi nhân dân đoàn kết, đấu tranh giành độc lập được tổ chức. Cờ đỏ sao vàng bắt đầu xuất hiện công khai trên đường phố.

Những hoạt động ấy vừa mở rộng ảnh hưởng của Việt Minh, vừa góp phần thăm dò phản ứng của chính quyền và quân Nhật.

Ngày 17/8/1945, một cuộc mít tinh do Tổng hội Công chức tổ chức tại khu vực Nhà hát Lớn, nhằm ủng hộ chính phủ Trần Trọng Kim, đã chuyển thành cuộc biểu dương lực lượng cách mạng khi các lực lượng Việt Minh tham gia, giương cờ và tuyên truyền, kêu gọi nhân dân đứng lên giành chính quyền.

Sự kiện này có ý nghĩa đặc biệt đối với việc nhận định tình hình.

Trước một cuộc tập hợp quần chúng đông đảo, chính quyền đương thời đã không thể duy trì được quyền kiểm soát diễn đàn. Sự xuất hiện công khai của lực lượng cách mạng cho thấy cán cân chính trị ở Hà Nội đang thay đổi nhanh chóng.

Quan trọng hơn, phản ứng của quân Nhật trước những hoạt động chính trị trên đường phố giúp những người lãnh đạo khởi nghĩa có thêm cơ sở đánh giá khả năng hành động.

Từ các diễn biến ngày 17/8 và tình hình thực tế, Ủy ban Khởi nghĩa đi tới quyết định tiến hành khởi nghĩa giành chính quyền.

Đó là bước chuyển từ sự chuẩn bị khẩn trương sang hành động quyết định.

Ảnh 2. Không khí tập hợp quần chúng tại khu vực Nhà hát Lớn Hà Nội trong những ngày Cách mạng tháng Tám năm 1945. Ảnh tư liệu lịch sử; cần đối chiếu thời điểm chụp cụ thể khi lưu trữ ảnh.

Đêm 17/8: Quyết định trước giờ khởi nghĩa

Tối 17/8/1945, tại nhà bà Hai Nhã ở thôn Dịch Vọng Tiền, Thành ủy và Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội tổ chức hội nghị mở rộng với đại diện các đoàn thể cứu quốc, các đội tuyên truyền xung phong và lực lượng tự vệ chiến đấu.

Nếu cuộc họp ngày 16/8 tại số 101 Gambetta đánh dấu việc hình thành bộ máy chỉ đạo khởi nghĩa, thì hội nghị tối 17/8 là bước cụ thể hóa quyết tâm thành kế hoạch hành động.

Sau khi phân tích tình hình, những người lãnh đạo cách mạng quyết định chọn ngày 19/8/1945 để khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội.

Phương án được lựa chọn thể hiện sự tính toán chặt chẽ: lấy lực lượng chính trị đông đảo của quần chúng làm nền tảng, sử dụng các đội tự vệ làm lực lượng xung kích, tập trung chiếm những cơ quan đầu não của chính quyền đương thời.

Một chủ trương đặc biệt quan trọng là tránh đối đầu trực tiếp với quân Nhật khi chưa cần thiết. Lực lượng khởi nghĩa không đặt mục tiêu tước vũ khí quân Nhật hoặc tiến công những nơi quân Nhật đang đóng giữ. Tuy nhiên, các đơn vị vẫn phải chuẩn bị khả năng chiến đấu nếu bị tấn công.

Sáng 18/8, kế hoạch khởi nghĩa của Hà Nội được báo cáo và nhận sự chuẩn y của Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ.

Như vậy, từ cuộc họp thành lập Ủy ban Quân sự cách mạng tại số 101 Gambetta đến quyết định phát động khởi nghĩa chỉ cách nhau một khoảng thời gian rất ngắn. Đó là những ngày mà sự chủ động, khả năng đánh giá tình hình và tinh thần trách nhiệm của những người lãnh đạo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Ngày 19/8/1945: Hà Nội đứng lên

Sáng 19/8/1945, từ các khu phố nội thành đến những làng xã ngoại thành, đông đảo nhân dân mang theo cờ đỏ sao vàng, biểu ngữ và những vũ khí thô sơ tiến về trung tâm Hà Nội.

Quảng trường Nhà hát Lớn trở thành nơi tập hợp của cuộc mít tinh do Mặt trận Việt Minh tổ chức. Trong không khí sôi sục, đại diện Việt Minh kêu gọi nhân dân đứng lên giành chính quyền.

Cuộc mít tinh nhanh chóng chuyển thành những đoàn biểu tình cách mạng. Dưới sự dẫn đầu của các đội tự vệ, quần chúng tiến tới những cơ quan trọng yếu như Phủ Khâm sai, Sở Cảnh sát và các công sở của chính quyền đương thời.

Trước sức mạnh áp đảo của phong trào quần chúng, bộ máy chính quyền cũ nhanh chóng mất khả năng chống đỡ. Quân Nhật, dù vẫn có lực lượng quân sự đáng kể, về cơ bản không tiến hành một cuộc đàn áp quy mô lớn để ngăn cản lực lượng khởi nghĩa.

Đến tối 19/8/1945, các cơ quan quan trọng của chính quyền cũ tại Hà Nội đã về tay cách mạng. Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Thủ đô thắng lợi.

Ảnh 3. Quần chúng cách mạng và lực lượng tự vệ tham gia giành chính quyền ở Hà Nội ngày 19/8/1945. Ảnh tư liệu lịch sử về Tổng khởi nghĩa tháng Tám.

Thắng lợi của Hà Nội không chỉ mang ý nghĩa đối với một thành phố. Là trung tâm chính trị, hành chính và giao thông quan trọng, Hà Nội giành chính quyền đã tạo sức cổ vũ mạnh mẽ đối với phong trào cách mạng trên phạm vi cả nước.

Những ngày tiếp theo, chính quyền cách mạng lần lượt được thiết lập tại nhiều địa phương. Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Ngôi nhà còn đó, bài học lịch sử còn mãi

Trong dòng chảy lịch sử Cách mạng tháng Tám, những địa danh như Tân Trào, chùa Hà, Nhà hát Lớn, Bắc Bộ phủ hay Quảng trường Ba Đình đều mang những dấu ấn riêng.

Ngôi nhà số 101 Trần Hưng Đạo có một vị trí đặc biệt trong chuỗi địa danh ấy. Đây là nơi gắn với việc thành lập cơ quan chỉ đạo trực tiếp cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội, nơi những người lãnh đạo cách mạng bàn bạc phương hướng hành động khi thời cơ đang đến rất gần.

Từ câu chuyện của ngôi nhà này, có thể nhận thấy một bài học sâu sắc: thắng lợi cách mạng không chỉ được quyết định bởi lòng dũng cảm, mà còn bởi quá trình chuẩn bị lực lượng, sự nhạy bén trước thời cơ và những quyết sách phù hợp với thực tiễn.

Những người lãnh đạo khởi nghĩa đã hiểu rằng cần hành động nhanh chóng nhưng không được nóng vội; cần kiên quyết nhưng phải hạn chế những tổn thất không cần thiết; cần phát huy sức mạnh quần chúng đồng thời tổ chức lực lượng một cách chặt chẽ.

Hơn tám thập kỷ đã trôi qua, Hà Nội đã thay đổi nhiều lần diện mạo. Những con đường mang tên cũ được thay bằng tên mới, những khu phố thuộc địa trở thành một phần của Thủ đô độc lập.

Nhưng lịch sử vẫn hiện diện trong những địa chỉ tưởng như bình dị.

Ngôi nhà số 101 Trần Hưng Đạo nhắc nhở các thế hệ hôm nay rằng, phía sau thời khắc nhân dân Hà Nội nhất tề đứng lên ngày 19/8/1945 là những con người đã âm thầm chuẩn bị, tổ chức, cân nhắc và đưa ra các quyết định đầy trách nhiệm.

Nếu ngày 19/8 là thời khắc sức mạnh của nhân dân Hà Nội bừng lên trên những quảng trường, đường phố, thì số 101 Trần Hưng Đạo là một trong những nơi ghi dấu quá trình chuẩn bị để sức mạnh ấy được tổ chức thành hành động lịch sử.

Đó chính là giá trị bền lâu của ngôi nhà: không chỉ lưu giữ ký ức về một cuộc khởi nghĩa thắng lợi, mà còn kể lại câu chuyện về bản lĩnh, trí tuệ và tinh thần chủ động của những người đã góp phần làm nên mùa thu độc lập năm 1945.